Ҳамма ўқиши шарт эмас-2

Мен яқинда “Стадион” сайти админларидан ундаги блогимни ўчириб ташлашни илтимос қилдим. Боиси улардан айримлари бир неча бор ғирром ўйин қилишди. Мен бу ҳақда хали батафсил тўхталиб ўтаман. Ва албатта Қосимовга қарши бошланган кампания борасидаги фикрларим билан ҳам ўртоқлашаман. Твиттер микроблогида ёзилган фикрларга қарши раддияни сайтга олиб чиққан, қўшимчасига журналистика принципларига терс ўлароқ менинг фикрларимдан иқтибос келтирмаган сайт админлари борасида ўз фикрим бор.

Қуйида муаммонинг куртак ёзишига сабаб бўлган воқеалардан бирига тўхталиб ўтишни лозим топдим. Кўпчиликка сир эмаски, “Футбол шарҳи” кўрсатувининг 8 июль кунги сонида мен “Бунёдкор” – “Локомотив” клублари иштирокидаги ўйиннинг қисқача шарҳига муаллифлик қилдим. Уни қуйидагиҳавола ёрдамида кўриш имконига эгасиз.

Айтишим керакки, лавҳа ҳеч қандай “закас” эвазига тайёрланмаган. Шундай фикрдаги кишилар бўлса, буни исботлаб беришларига тўғри келади. Олий лига биринчи давраси сўнгги туридаги ўйинни қайта-қайта кўриб чиққанимдан кейин шарҳ матнини телевидениенинг ўзида ёзиб тугатганимга гувоҳ ҳамкасбларим бор. Ва умид қиламанки, улар масалага ойдинлик киритиш учун айни ҳақиқатни айтишдан ийманишмайди. Гувоҳликда мен томон бўлишлари шарт эмас, борини айтишса бўлгани. Шунингдек, такрорий лавхалар орқали аниқ хулоса чиқариб олмаганимда, мен ҳакамлик масаласига тил текказишдан ўзимни тийган бўлардим. Ишонч пайдо бўлиши учун кадрларнинг бор экани етарли эди.

10 июль куни ЎФФ матбуот хизмати бўлими бошлиғи Санжар Ризаев “Футбол шарҳи” кўрсатувидаги менинг лавхамга твиттер аккаунти орқали ўз фикрини билдирди. Фикр раддий кўринишида бўлгани учун “Стадион” сайти буни хабар тариқасида чоп этди ва менинг бунга қаршилигим йўқ. Қолаверса, ЎФФ матбуот котиби сифатида Санжар Ризаев раддия билан чиқишга тўла ҳақли. Интернет сайтлари эса расмий кишининг сўзларидан иқтибос тариқасида хабар тайёрлашларида ҳам ҳеч қандай ғайриоддий ҳаракат кўрмадим. Бунга қадар твиттердаги аккаунтим орқали сайт ижодкорларининг айрим ҳаракатларини танқид қилиб келаётганим важидан менга қарши раддияни улар жон деб оммага ошкор қилишлари табиий бир хол.

Бироқ эътиборга арзигулик масала шундаки, сайт ижодкорлари менинг Санжар Ризаевнинг ёзганларига жавобимни сайтга қўйишмади. Бунга уларнинг тўла ҳаққи бор. Зеро уларни нимани хоҳлашса шуни беришади. Аммо ўзини адолат тарафда деб кўрсатаётган кишиларнинг ахборот етказишдаги принциплари айрим манфаатлар эвазига қурилганини пайқаш учун бу биринчи баҳона эди.

Қуйида Санжар Ризаевнинг “Футбол шарҳи” кўрсатувидаги лавхага фикрлари билан танишиб олишингиз мумкин. Улар ЎФФ матбуот котибининг твиттер аккаунтидан кўчириб олинган:

·         “Ушбу ҳафтада “Спорт” телеканали орқали намойиш этилган “Футбол шарҳи” дастуридаги Тошкент дербиси шарҳи ҳақида бироздан сўнг гаплашамиз”

·         “Футбол шарҳи”даги Тошкент дербиси шарҳини кўролмаганлар бўлса телефонда ёзилган варианти бор: http://moby.to/kzrimv  Дискуссия учун муҳим”

·         “Буларнинг барчаси менинг фикрим. “Футбол шарҳи”даги Тошкент дербиси шарҳи холислик билан қилинган дейишимга қуйидагилар ҳалақит бераяпти”

·         “Шарҳ ПФЛни айблаш билан бошланади. “Эрматовни ўйинга тайинлагани ПФЛнинг айби” дейилади. Хато. Ҳакамларни ПФЛ эмас, ЎФФ белгилайди”

·         “Дерби ҳақидаги лавҳа Мурод Отажоновнинг ҳакамни айблаганлиги ҳақидаги фикр билан давом эттирилган, лекин бир савол очиқ қолган”

·         “Савол шуки, “Бунёдкор” бош мураббийи ким? Тўғри, Миржалол Қосимов. Унда Мурод Отажонов матбуот анжуманида нима қилаяпти?”

·         “Ваҳоланки, регламентнинг 4.23 бандига кўра, Олий лига клублари бош мураббийлари ўйиндан кейинги матбуот анжуманларида қатнашиши ШАРТ”

·         “ФИФА рефериси Равшан Эрматовнинг шахсиятига тегиши мумкин бўлган гаплар бор: “...руҳий аҳволини тиклаши керак эди”. Этикага тўғри келмайди”

·         “Равшан Эрматов ўйинга тайёр бўлмаса, бу ҳақда биринчи бўлиб ўзи ЎФФ Ҳакамлар ва инпекторлар департаментига хабар беради”

·         “Мураббий матбуот анжуманида ҳакамликка баҳо бермайди. Бу ҳақда савол бўлса матбуот котиби саволни жавобсиз қолдириб, кейингисига ўтиши керак”

·         “Мураббий ҳакамни танқид қилган ҳолатда, Осиёда масалан, комиссар бу ҳақда хабар беради. ОФК ҳисоботни ўрганиб чиқиб, мураббийни жазолайди”

·         “Масалан, Тошкентнинг “Бунёдкор” клуби мураббийи Мурод Отажонов ҳам шу иши учун ЎФФ тартиб-интизом қўмитаси қарорига кўра жаримага тортилди”

·         “ЎФФ Матбуот хизмати талабига кўра, бош мураббий матбуот анжуманида бесабаб қатнашмайдиган бўлса, 2014 йилдан бошлаб унга чора кўрилади”

·         “Шарҳга журналистик этика ва стандартлари нуқтаи назаридан қаралганда, унга объективлик, аниқлик ва ишончлилик етишмаяпти деб ўйлайман”

·         “Ҳа, дарвоқе. Эрматовга ўйиндан бир кун ўтиб интервью беришни, гап ПФЛ учрашуви ҳақида кетаяптими, Регламент таъқиқламайди. Бундай пункт йўқ”

10 июль куни ёзилган раддия шу куннинг ўзида “Стадион” сайтига қўйилди. Мен эса орадан икки кун ўтиб, 12 июль куни бунга жавоб бердим. Бироқ сайт ижодкорлари буни беэътибор қолдиришди. Вахоланки, масалага ойдинлик киритиш истагида бўлган журналист ҳар икки томон фикрини кўрсатишга мажбур. 12 июль кунги холатга кўра “Стадион” сайти ижодкорларидан Шуҳрат Шокиржонов ва Қаҳрамон Асланов менинг твиттер аккаунтимни кузатиб боришларини инобатга олсак, журналистик принципга амалга қилиш уларнинг қўлида эди.

Мен бежизга Олимхўжа Бўронов номини тилга олмадим. Кейин аниқлашимча, мазкур воқеалар рўй берган вақтда Бўронов Тошкентда бўлмаган. У хаттоки, Санжар Ризаевнинг айтганлари сайтда эълон қилинганидан ҳам бехабар бўлган. Бу биринчи навбатда Бўроновни вазиятдан четга олиб чиқса, иккинчи навбатда сайтда аниқ бошқарув тизими йўқ эканидан далолат беради. Яъни, сайт админлари якдил принцип асосида фаолият олиб боришмайди. Уларнинг айримлари эса кампания кўринишида фаолият кўрсатишади, бунга кейинроқ тўхталаман. “Биз кампаниябоз эмасмиз” деган раддияга эса тупурган жойим бор!

Энди эса мен твиттер аккаунтимда қайтарган жавобларни ўқишингиз мумкин. Олдиндан шуни айтишим керакки, 140та ҳарф билан фикрни баён қилиш имконини берадиган твиттер микроблогидаги фикрларим тушунарли бўлиши учун қисқартиришлари олиб ташланган.

  

·         “Қуйида ёзиладиган твитларнинг барчаси ЎФФ матбуот котиби, “Футбол шарҳи” мухлислари ва ўзбек футболига бефарқ бўлмаган кишилар учун”

·         “ЎФФ матбуот котиби С.Ризаев “Футбол шарҳи” кўрсатуви борасида ўз фикрлари билан ўртоқлашди. Бу инсон ҳақида фикримни икки кун олдин айтдим”

·         “СР: “Шарҳга журналистик этика ва стандартлари нуқтаи назаридан қаралганда, унга объективлик, аниқлик ва ишончлилик етишмаяпти деб ўйлайман”

·         “Бу шунчаки СРнинг фикри холос. Объективлик ҳақида гап кетганда унда на “Локомотив” ва на “Бунёдкор” танқид қилинмаган. Ҳакам қарорлари шарҳланган”

·         “Аниқлик борасида СР нима тушунади билмайман. Лекин унда аниқ такрорий лавҳалар бор. Лавҳа бор пайтда яна қандай аниқлик, тушунмадим...”

·         “Ишончлилик ҳақида гап кетганида ўзимга ишонганим учун бу шарҳни ёзишга жазм этдим”

·         “Ва шарҳ қолиб, М.Қосимов, М.Отажонов ҳақидаги фикрлар келтириб ўтилганидан билиш мумкинки, раддияга ишончлилик етишмаяпти”

·         “Чунки Отажонов, Қосимов ёки Эрматов ўзига жавоб беради. Мен эса ўз шарҳимга жавоб бераман. Қолгани ПФЛнинг муаммоси, менинг эмас”

·         “СР: “Эрматовнинг ўйинга тайинлангани ПФЛнинг айби” дейилади. Бу хато фикр. Сабаби, ҳакамларни ўйинларга ПФЛ эмас, ЎФФ тайинлайди”

·         “Бир жойда жойлашган ва илдизлари умумий бўлган 2та ташкилот номини адаштириш мани хатойим. Аммо буни ўзим учун майдалашиш дедим”

·         “Матбуот анжуманига мураббий кирадими ёки йўқ, унда сўкинадими ёки йўқ, менинг ишим эмас. Ва шарҳ матбуот анжумани хусусида ҳам эмас”

·         “Журналист учун мавзу жуда муҳим. Менга мавзу ва фактларнинг бор экани етарли”

·         “Боз устига жаримани Отажонов тўлайдими ёки Қосимов, бу ҳам менинг ишим эмас. Ва бу холат мени қизиқтирмайди”

·         “Мени қизиқтирадиган холат эса ПФЛнинг нега айнан “Бунёдкор” – “Локомотив” ўйинидан кейин тилга киргани. Унга қадар ПФЛ матбуот анжуманларини кузатмадими?”

·         “Маълумот ўрнида “Бунёдкор” – “Сўғдиёна”, “Динамо” – “Бухоро”, “Динамо” – “Шўртан”, “Сўғдиёна” – “Нефтчи”, “Навбаҳор” – “Бунёдкор” ўйинидан кейинги матбуот анжуманларини кўриб чиқишни тавсия қиламан”

·         “Зеро юқоридаги ўйинлардан кейин ҳам мураббийлар ҳакамлик борасида фикр билдиришган. Ва умуман мен бунга қарши эмасман”

·         “Агар ҳакам ўйинни яққол ўлдирган бўлса, мураббийнинг сўз эркинлиги ҳуқуқи бузилишига қўшилмайман”

·         Мадомики мураббий ноҳақ бўлиб, ҳакамга тухмат қилгани аниқлансагина, уни тортишларига қарши эмасман”

·         “СР: “Равшан Эрматов ўйинга тайёр бўлмаса, бу ҳақда биринчи бўлиб ўзи ЎФФ ҳакамлар ва инспекторлар департаментига хабар беради”

·         “ЎФФ ҳакамлар ва инспекторлар департаменти ё жаҳон футболини кузатиб бормайди ёки бюрократияга амал қилади”

·         “Бундан келиб чиқадики, ўйинга маст холда келган ҳакам “мен мастман” деб айтмаса, ўйинни бошқариши мумкин”

·         “СР: “Мураббий матбуот анжуманида ҳакамликка баҳо бермайди. Бу ҳақда савол бўлса матбуот котиби саволни жавобсиз қолдириб, кейингисига ўтиши керак”

·         “Баҳони инспектор беради. Мураббий эса фикр бериши мумкин. Агар матбуот котиби журналист саволини жавобсиз қолдирса, матбуот анжумани нега керак?!”

·         “СР: “Мураббий ҳакамни танқид қилган холатда, Осиёда масалан, комиссар бу ҳақда хабар беради. ОФК хисоботни ўрганиб чиқиб, мураббийни жазолайди”

·         “Комиссарнинг вазифаси матбуот анжуманини эшитиб бориш эмас. 2та араб клуби ўйинига СР комиссар бўлиб қолса нима бўлади?”

·         “СР: “ЎФФ матбуот хизмати талабига кўра бош мураббий матбуот анжуманида бесабаб қатнашмайдиган бўлса, 2014 йилдан бошлаб унга чора кўрилади”

·         “Шу жойи ёқди. Қатнашсин бош мураббий! Лекин хорижда ҳам қатнашмайдиган холатлар кўп бўлади”

·         “Эрматовнинг “Стадион”га берган интервьюси хато деганимда ПФЛга эмас, ФИФАга урғу бердим, адаштириш керак эмас”

·         “Ва хатони умуман регламент сифатида эмас, қўрқоқ олдиндан мушт кўтариши сифатида тушунилгани сабаб айтдим”

·         “Шарҳ Эрматов хусусида бўлиб, раддияда Қосимовнинг хатолари санаб ўтилди. Хато есть хато”

·         “Лекин ҳакамлар қачонгача сувдан қуруқ чиқади?”

·         “Пахтакор” – “Насаф” учрашувини бошқарган ҳакам борасида ҳам танқидий шарҳ тайёрлаганман. Лекин унда ЎФФ матбуот хизмати нега жим эди?”

·         “Ёки ўзбек футболи ривожига ҳисса қўшиш, хоҳлаган пайтда уни булғаш учун йўлланмами?”

·         “Журналистик этика ва унинг қолган масалалари борасида ўз фикрим бор. Журналистиканинг қолган принципларини ҳам билишса ёмон бўлмайди”

·         “Зеро адолатсизлик қолиб, унга тил теккизмасликка чорлаш журналистика принципининг энг асосийси – холисликка таҳдид деб биламан”

·         “Агар журналистика ва футбол ривожи керак бўлмай, журналистни жим юришга ундаш бўлса, мана бу журналист томонидан касб этикасининг бузилиши”

·         “ПФЛ регламентини пеш қилишсин, мураббийларга! Аммо журналистга эмас. Зеро мени ўша регламентга қўшилмайдиган жойларим бор”

·         “Ва бу ҳақда босқичма-босқич маълумот бериб боравераман. ПФЛ камчиликсиз ташкилот эмаски, унинг регламентини шарҳлаб бўлмаса”

·         “Лентадаги “монополия” ва эзмалик учун сорри. Саломат бўласизлар”

Кейинчалик мен Санжар Ризаев билан масалага ойдинлик киритиб олдим. Унинг фикрига кўра, мен шарҳда бош мураббийнинг матбуот анжуманига ташриф буюрмагани ва Мурод Отажоновнинг айтганлари регламентга тўғри келмаслигини ҳам айтиб ўтишим керак эди.

Агар ўйин олди ва ундан кейинги барча нарсани 2 дақиқалик лавхага сиғдириб бўлганида эди, мен албатта буни кўрсатиб ўтган бўлардим. Вақт тиғизлиги сабаб хаттоки ҳар икки клуб футболчилари томонидан ташкил қилинган хавфли ҳужумларнинг камида 80 фоизига тўхтала олмадим. Ва мен шарҳга мавзу сифатида ҳакамликни танлаб олдим,бу менинг ҳуқуқим. Агар мен илгариги каби ПФЛ ходими бўлганимда эди, Санжар Ризаевнинг фикрини тўла қўллаб-қувватлаган бўлардим.

Журналист учун мавзу жуда муҳим. Мурод Отажоновнинг матбуот анжуманига кириши муҳим. Кирмаслиги эса бизга мавзу. Регламент ҳақида биз эмас, ПФЛ ходимлари бош қотиришсин. Мурод Отажоновнинг фикрларига келадиган бўлсак, ундаги икки холат менга ҳам эриш туйилди. Бу хато позиция эди. Биринчиси ўзбек журналистларини россиялик журналистлар билан солиштиргани бўлса, иккинчиси Равшан Эрматовнинг Конфедерациялар Кубогидаги иштирокига тўхталиб ўтгани. Бевосита учрашув ҳакамини танқид қилиш эса унинг иши. Бу нарса журналист учун тайёр мавзу. Балки Қосимов матбуот анжуманига кирганида бундай демаган, журналистлар эса мавзусиз қолган бўлишарди. Буниси билан менинг ишим йўқ.

Твиттер аккаунтимда ёзганларимдан қуйидагисига Шуҳрат Шокиржонов фикр билдирди: “Шу жойи ёқди. Қатнашсин бош мураббий! Лекин хорижда ҳам қатнашмайдиган холатлар кўп бўлади”. “Стадион” сайти админининг фикрига кўра, биз хориждан яхши нарсани олишимиз керак, ёмонини эмас. Тўла қўшиламан. Бироқ менинг ёзганимда биринчи гап фикр, иккинчи гап хулоса, учинчи гап ахборот. Бунинг фарқига бориш учун ўта фаросатли бўлиш шарт эмас.

P.S. Мурод Отажоновнинг айтганларига Равшан Эрматов эртаси куниёқ жавоб берди. Агар ПФЛ 2014 йилдан бошлаб тилга кирмоқчи бўлса, адолатли иш кўриши керак. Мураббийнинг сўз эркинлиги бўғиладиган бўлса, бу чекловдан ҳакамлар ҳам четда қолмаслиги лозим... IMHO

Шунингдек, ЎФФ ва ПФЛ матбуот хизмати унинг қайсидир ходимига айтилган фикрдан ўша ходимни ҳимоя қилиши яхши. Маълумот ўрнида, Миржалол Қосимов ҳам терма жамоа бош мураббийи. Ё аслинг каби кўрин, ёки кўринганинг каби бўл!

Давоми бор... 

Ҳамма ўқиши шарт эмас

Ҳозир баён қиладиганларимни ҳамма ўқиши шарт эмас. Айниқса ўз фикрига эга бўлмаган ва ахборот шамоли қайга қараб эсса, ўша тарафга оғиб борадиган кишиларгадир бу хитобим. Зеро мен қуйидагиларни ОАВ учун эмас, футбол атрофида нималар бўлаётганини чиндан-да билиш истагидагилар учун қораладим. Хулоса ўзингиздан. Худбинлигим ва ўзимни МЕНимга эга инсонлигим туфайли ҳар қандай ҳақорат-у қарши фикрлар позициямни ўзгартирмайди. Бу позиция ўзгартириб бўлмас қарашлар эвазига қурилганким, ундан кўра футбол журналистикасини тарк этиб, бутунлай бошқа соҳада фаолият олиб борганим минг чандон афзалдир менга.

“Футбол шарҳи”

Мазкур кўрсатувни бугунга келиб футболга бефарқ бўлмаганларнинг ҳаммаси билади. Амаким Зафар Имомхўжаев муаллифлик қиладиган бу кўрсатувга асос вазифасини бундан 17 йиллар муқаддам эфир юзини кўрган “Футбол олами” кўрсатуви ўтаб беради. Отам Аброр Имомхўжаев муаллифлик қилган “Футбол олами” ва унинг атрофида рўй берган воқеалар, кейинчалик унинг нима сабабдан тўхтаб қолгани-ю, отамнинг ўзи нима сабабдан телевидениени тарк этгани алоҳида мавзу. Насиб бўлса бу борадаги хотиралар билан ҳам босқичма-босқич ўртоқлашиш ниятим йўқ эмас. Зеро мозийга қайтиб иш кўрмак хайрлидур!

Орадан вақт ўтиб амаким ўз акасининг ишини давом эттиришга қарор қилди. Кўрсатув номи “Олам футболи” деб ўзгартирилди, бироқ у ўз мазмунини йўқотмади. Гарчи қондош бўлсада иккита инсон томонидан тайёрланган махсулот икки хил бўлиши кундек равшан. Футболга қарашлари буткул эмас, бироз бошқача бўлган амаким кўрсатув шакл-шамойилига озми-кўпми таъсир кўрсатди. Бу таъсир яхши ёки ёмонлиги ҳозир иккинчи масала. Муҳими, ҳар икки кишининг ўз позицияси ва қарашлари бор экани.

Амаким ҳозирга қадар телевидениеда фаолият кўрсатади. “Олам футболи” бугун йўқ. Унинг ўрнини “Футбол шарҳи” эгаллаган. Йўналишдан тортиб, кўрсатув структурасига қадар етарлича ўзгарган бўлиб, энди муаллиф фикрига хамоҳанг тарзда мутахассис фикри ҳам тингланади. Бу биринчи галда плюрализм (кўп фикрлилик) учун асос вазифасини ўтаб берса, иккинчи навбатда футболдаги муаммолар субъектив эмас, обьектив тарзда очиб берилишига замин яратади.

***

Бугун бу кўрсатувни танқид қиладиган кишилар етарлича топилади ва уларнинг бор экани ёқимли. Қилган ишингга ҳеч қандай реакция билдирилмаганидан ёмони йўқ. Яхшими ёки ёмон, “Футбол шарҳи” доимо диққат-марказда бўлиб келади.

Айтиш керакки, Ўзбекистон шароитида “Спорт” телеканали билан рақобатга киришиши мумкин бўлган бошқа канал йўқ. Ва бу ривожланишнинг анчайин секин кечиши учун асосий сабабдир. Спорт соҳасида яққол монопол бўлган канал табиийки ўз қобиғига ўралиб олиши катта эхтимол. Бироқ унутмаслик керакки, бунинг бир қатор жузий сабаблари бор.

Масалан “Спорт” каналида Ўзбекистон Олий лигаси ва жамоаларимизнинг халқаро майдондаги иштирокларини ёритиб берувчи биргина кўрсатув бор – “Футбол шарҳи”. Худди унингдек танқидлар ёмғири остида қоладиган “Турдан-тургача” кўрсатуви асосан Европа миллий чемпионатлари ва умуман хориж футболи борасидаги қарашларни ўзида акс эттиради. “Биринчи лига кундалиги” ҳам мавжуд монопол кўрсатувлар сирасига киради. 1та каналда бир хил мавзуни ёритадиган 2-3та кўрсатувнинг бўлиши ҳозирги аҳволимиз учун характерли эмас. Биринчи навбатда каналнинг техник имкониятлари бунга йўл бермаса, иккинчидан маълум мавзуга йўналтирилган 3та кўрсатувнинг энг яхши 1таси танлаб олинишида ҳеч қандай ажабланарли жой йўқ.

Мавзунинг иккинчи томони шундаки, мазкур кўрсатувларга бўлаётган фикрлар фақатгина танқидлардан иборат эмас. Зеро “Футбол шарҳи”нинг ҳам, “Турдан-тургача” кўрсатувининг ҳам ўз мухлислари бор. Бу кўрсатувларни танқид остига олаётганлар учун ишлаш имкони яратиб берилганда ҳам вазият ўзгармасди. Чунки ҳаммага бирдек ёқишнинг мутлақо иложи йўқ. 10та мияда ўн хил фикр ва қараш борлигини ҳеч ким инкор қила олмайди. Шундан келиб чиқиб айтиш керакки, айни вақтда футбол мухлисларининг талаб ва истакларини “Спорт” каналидаги мазкур кўрсатувлар озми-кўпми қондириб келмоқда.

***

“Футбол шарҳи” кўрсатуви ижодкорлари қаторига 2013 йилнинг мартидан бошлаб мен ҳам қўшилдим. Илгари додам отамни, отам эса амакимни қай тариқа телевидениега жалб қилган бўлса, 2013 йилги мавсум аввалида бу хол мен билан такрорланди. Агар сиз вазиятга қариндош-уруғчилик ришталари ила баҳо берсангиз, у холда бир ёқлама фикр билдирган бўлиб қоласиз. Боиси ҳар бир шарҳловчининг ТВга қадам қўйишида кимдир воситачи бўлиб хизмат қилади. Агар мен футболни тушунмайдиган ёки ундан буткул йироқ киши бўлганимда эди, мазкур вазиятни қоралашдан ҳеч ким сизни тўсиб тура олмасди. Футболга қарашларим кимгадир манзур келса, яна баъзилар бунга танқидий нуқта-и назар билан қарашади. Ва айтишим керакки, мен бунга ҳамиша тайёр турганман. Фамилиям ёки қайси оилада ўсиб-улғайганимни ҳар бир масалада қистириб ўтиш эса ожизлик белгиси ҳамда мен бундай кишилар хитобига “ит ҳурар, карвон” ўтар қабилида эътибор бермасликка ҳаракат қиламан. Шу ўринда барча нарсага холис баҳо бериш истагида бўлган ақлли кишиларга мурожаатим шулки, кимгадир пичоқ уришдан олдин унинг оғриғини ўзингизда ҳис қилиб кўринг. Зеро сиз ҳам қайсидир хонадоннинг азиз фарзандисиз. Сизни ҳам қайсидир ота дунёга келтирган, оқ ювиб, оқ тараган ва сизга таълим-тарбия берган. Демак сизга яхшилик қилувчи инсон томон йўналтирилган ҳар қанда тухмат ва куракда турмайдиган гап сизнинг ҳам кўнглизни илма-тешик қилиб ўтади.

***

“Футбол шарҳи” учун лавха тайёрлаш мен каналда энг севиб амалга оширадиган иш. Боиси ундаги эркинлигим қолган кўрсатувларимдагига қараганда кўпроқ. Балки шунинг учун бўлса керак, футбол мухлисларининг аксар қисми айнан шу кўрсатувдаги лавҳаларим ҳақида фикр билдиришади.

Бироқ айтишим керакки, менга энг кўп эркинлик тақдим этган эшиттириш “Футбол чоррахалари” дастури бўлиб, унинг мухлислари 3 йил давомида телевидениеда учратиш қийин бўган фикрларни эшитишган. Вақти келганда “Стадион” сайти унда келтирилган айрим фактлардан иқтибос келтирган ҳамда бу холат катта шов-шувларга сабаб бўлган (Азамат Муродовдан сўранг). Додам Ахбор Имомхўжаев 36 йил муаллифлик қилган эшиттириш 2009 йилга келиб менга топширилганди. “Наврўз” радиосининг асосий йўналиши спорт соҳаси билан боғлиқ бўлмагани сабабли бу ҳақда кимдир билади, кимдир эса йўқ.

Мен телевидение ва радиодан ташқари матбуот (“Стадион”, “Чемпион”, “Парвона”) ва интернет сайтларда (“kun.uz”, “uff.uz”, “stadion.uz”, “muloqot.uz”) ҳам ишлаб кўрганман. ОАВнинг барча турида фаолият олиб борган журналист сифатида айтишим мумкинки, булар ичида энг мураккаби сўзсиз телевидение. Кадр билан ишлаш муаммосидан ташқари айтилаётган ҳар бир сўзнинг филтрдан ўтказилиши маълум муаммоларни келтириб чиқаради. Бунинг яхши томони ҳам бўлиб, аҳолининг катта қисми кузатиб борадиган телевидениеда номақбул ва фактларга асосланмаган гап-сўзларнинг кетиб қолиш олди олинади.

Телевидение шароитида ишлаб кўрмаган журналистлар эса табиийки ундаги қийинчиликларни онгли равишда тушунишмайди. Масалан “Спорт” каналининг ҳар бир ходимига қўйиб берсангиз, улар Англиядан тортиб Бразилия чемпионатигача транслация қилиш тарафдорилар. Бироқ канал ходимларига боғлиқ бўлмаган муаммолар (техника таъминоти ёки муаллифлик ҳуқуқи нормалари) ҳар борки, улардан шунчаки кўз юмиб бўлмайди.

***

Мен юқорида гапни бежизга узоқдан бошламадим. Бугунги кун футбол мухлисларининг аксар қисми менинг оила аъзоларим томонидан тайёрланган репортаж ёки кўрсатувлар ҳақида билмайди. Шунингдек, бугун менинг оила аъзоларимни аёвсиз ва асоссиз танқид қилаётган кишиларнинг айримлари мен тилга олиб ўтган даврларда мен каби мактаб ўқувчиси ёки боғча тарбияланувчиси бўлган.

Додам ёки отамни таниган, улар тайёрлаган репортаж ва кўрсатувларга тирик гувоҳлар айтишсин, улар футболни булғалаш билан машғул бўлишганми ёки унинг оғриқли муаммоларига тегиб ўтишганми? Агар бугунга келиб улар бошлаган ишни оимламизнинг яна икки аъзо давом эттираётган бўлса, бунинг ҳеч қандай ёмон жойи йўқ. От изини той босади. Масалан ҳакамликда Эрматовлар, Нажафалиевлар, бевосита футболнинг ўзида Усмоновлар, Қосимовлар, Абрамовлар, Абдураимовлар, Жалилов-у, Усмонхўжаевлар бор. Ва албатта бунинг ҳеч қандай ажабланарли жойи йўқ.

Мана энди айрим журналист ва мухлисларга савол: сиз буларнинг ҳар бирига алоҳида шахс сифатида баҳо бера оласизми? Масалан Азамат Абдураимовнинг ҳар бир ютуғига қарсак чалган одам, кейинчалик унинг отасини албатта эсга олиб ўтади. Бироқ Азаматнинг ўзига баҳо берилаётганда Абдураимов эканини четга суриб туриш керак. Йўқса обьективликдан чекинилиши мумкин.

“Оловдан кейин кул қолади”, деганди менга устозларимдан бири Хайрулла Ҳамидов (бу ҳақда алоҳида ёзиш ниятим бор). Мен Ҳамидовнинг бу гапини ҳозиргача ёддан чиқармадим ва чиқармайман ҳам. Журналистикага қадам қўйган илк кунларимданоқ оиламдагилар билан солиштириш бошланган ва мен бунга кўникиб кетганман. Бироқ кимнидир ҳақоратлаётганда ёки танқид қилаётганда унинг аждодларига тил текказиб ўтишга ҳеч кимнинг ҳаққи йўқ. Ота қилган айб учун ўғил ҳам жавоб берадиган тузум ўтиб кетганидек, ақлини таниган ўғил ўзи учун жавоб бериши керак. Ва албатта маънили одам буни ҳисобга олмоғи лозим деб биламан. Зеро ўзим Равшан Эрматов ҳақида ёзаётганда унинг отасини тинч қўяман. Хаттоки футболчи-ю санъаткорлар ҳақида гап кетганида унинг одамийлиги-ю, иқтидорини алоҳида-алоҳида кўришга ҳаракат қиламан. Муниса Ризаеванинг қандай суратлари тарқалмасин, унинг санъати борасидаги фикримга бу таъсир қилмайди. Ёхуд Ибрагимович-у Бартоннинг ҳаётдаги образи жуда қўрқинчли бўлмасин, мен уларни барибир яхши футболчи сифатида қайд этавераман.

Журналистикада ҳам шундай бўлиши тарафдориман. Мен ҳаётдаги образимни хурмат қилишларини сўрамайман. У кимгадир ёқади, кимгадир эса йўқ. Ҳаммага бирдек ёқишнинг иложи ҳам йўқ. Бироқ қилган ҳар бир ишимда оиламдагилар номини тилга олиб ўтадиган паст кишиларни жиним суймайди. Буни ҳақорат деб биламан. Журналистика сохасида катта обрўга эга кишилар бор. Улардан кимидир оддий деҳқон фарзанди, яна кимидир жуда бадавлат кишининг боласи. Нима фарқи бор? Инсон танлаган йўлида давом этиши, қандайдир ютуққа эришишида ижтимоий келиб чиқиши аҳамиятсиз. Муҳими меҳнат, изланиш ва албатта Худо томонидан берилган насиба.

“Спорт” каналида тайёрлайдиган лавҳаларим-у, кўрсатувларимни отам ёки додам мухлислар қатори кузатишади. Унда нима дейман-у, қайси жихатларга алоҳида урғу бераман, фақатгина лавха эфир юзини кўргачгина билишади. Шундан кейингина унга муносабат билдиришади. Шу вақтга қадар “закас” эвазига мақола ёзиш ёки кимнидир ер билан 1та қилиш таклифи бўлган эмас. Чунки бундай пасткашликка йўл қўймаслигимизни билишади. Шу ўринда симпатия ва адоватни аралаштириб юбормаслигингиздан умидим бор. Биринчи холатни журналистикада бемалол кечириш мумкин. Аммо иккинчи холат билан мақола ёзиш холислик принципининг бузилишига олиб келади. Агар қайсидир кўрсатув ёки лавхам “закасной” эканига урғу бермоқчи бўлсангиз, мархамат унинг асослаб беринг. Асос ва факт бор бўлса қандай ҳам яхши?!

Ҳа, айтганча, бир марта “заказ” мақола ёзиш таклифи билан чиқилган. Ўзбекистон терма жамоаси Хиросимадан чемпион бўлиб қайтаётганда баъзи футболчилар шахсий манфаат йўлида сиқувга олинган. Улар таклифга рози бўлмагач, ўзларини ер билан 1та қилиши мумкин бўлган мақолага буюртма берилган. Сиз таниган Ахбор Имомхўжаев бундай ишдан бўйин товлаган, аммо орамизда касб этикасини оёқ ости қиладиган касбдошлар борки, адолат чегаларидан йироқ бўлган буюртма мақола барибир босилиб чиққан. Акромовнинг хинд руписига, Қосимовнинг рус рублига сотилгани борасидаги мақола кўпчиликнинг ёдида бўлса керак. Қачонлардир бу ҳақда ҳам блог ёзиш ниятим йўқ эмас. Ва мана шундай касбдошларим борлиги учун ҳам ўзимга тегишли бўлган аккаунтларим тепасига “Журналист, который не хочет быть журналистом” деб ёзиб қўйганман...

Давоми бор...      

Паттачилар

Бир қўшним бор, футболнинг ҳақиқий мухлиси. Оддий мухлис ва маълум жамоа фанати ўртасидаги фарқни онгли равишда тушунадиган ақлли инсон. «Пахтакор»нинг пойтахтдаги ва умуман Тошкентда бўлиб ўтадиган халқаро ўйинлар, марказий учрашувларни қўйиб юбормасликка ҳаракат қилади. Агар Олий лиганинг қолган ўйинлари ҳам талабга жавоб берганида, у ҳар турдаги 1та ўйинни стадиондан кузатиб боришига шубҳам йўқ.

Шу қўшнимга икки сафардан бери чипта топиб беришни ният қилиб, уддалай олмадим. Аслида кимгадир оғирлиги тушмайди. Чиптахона қаерда-ю, қайси пайтда чипта топиб бўлишини яхши билади. Фақатгина Ливан, Қатар каби терма жамоалар Тошкентга келгач, чипта ололмади. Ҳар сафар касса олдида кута-кута қайтиб келди.

Ҳар биримизнинг футболга умуман алоқаси йўқ бўлган танишларимиз бор. Ливан қандай жамоа-ю, Қатар Тошкентга қандай мақсадда ташриф буюрганидан мутлақо бехабар улар. Лекин анча овоза бўлган янги стадиондаги қандайдир машҳур ўйинни кўриш улар учун ҳам қизиқарли. Бойроқларига деса чипта 100 минг сўм бўлмайдими!

Бу холат айрим мутасадди рахбарлар учун жуда асқотади. Чипта савдосида сунъий тирбандликни вужудга келтириш улар учун муаммо эмас. Савдо тушумининг қонуний рақамлари терма жамоалар маркази ҳисоб рақамига ўтади. Чиптанинг олиб-сотарлар қўлига ўтиши эса уни олиб-сотар қўлига берадиган ва олиб сотадиганлар учун фойдали. Ўйин арафасида чиптанинг ўз нархидан 4-5 баробар қимматлашиб кетиши тахминий рақамларни тасаввур қилиб кўриш учун етарлидир.

Футбол биринчи навбатда мухлислар учун ўйналади. Демак, аммамнинг футболга умуман қизиқмайдиган ўғлидан кўра ҳалиги қўшнимнинг футболни стадиондан туриб томоша қилишга бўлган ҳаққи озгина бўлсада кўпроқ. Зеро клубларимиз ва терма жамоанинг мағлубиятларидан ўша киши кўпроқ азият чекади, бош жамоа ғалаба қозонган пайтда эса ўзини дунёдаги энг бахтли инсонлар қаторида хис қилади. Тўғри, 100 минг сўмга чипта сотиб олишга унинг қурби етмайди. Лекин чиптанинг асл нархи 15 минг сўм бўлчаси?

Терма жамоалар маркази футболимизнинг энг кўп маблағ сарф қилувчи ташкилотидир. Бундан кўз юмиб бўлмайди. Ҳар бир ёш терма жамоаларнинг бошдан-оёқ кийими-ю, уларнинг хорижий йиғинлари ва мукофот пуллари ҳазилакам маблағни талаб қилмайди. Мираброр Зуфаровичнинг ЎФФга ташрифидан кейин нафақат миллий терма жамоа, балки турли ёшдаги термаларга ҳам эътибор тубдан ўзгарди. Энг муҳими ЎФФ президенти терма жамоалар марказининг кам-кўсти учун етарли маблағ топиш системасини йўлга қўя олди.

Ўзбекистон терма жамоасининг ЖЧ саралаш учрашувларига бўлган қизиқиш анча катта. Айниқса сўнгги босқичдаги барча учрашувда стадион мухлислар билан тўлиб тошади. Мана шундай пайтда чипта савдосидан тушадиган даромад терма жамоалар маркази учун айни муддаодир. Бироқ чипта савдосидаги муаммо ва ўзбошимчаликлар сабаб мухлислар орасида «терма жамоалар маркази чиптанинг олиб-сотарлар қўлига чиқиб кетишидан манфаатдормикан?!» қабилидаги шубҳалар пайдо бўлди. Чунки чипта савдосидаги сунъийликни деярли ҳамма билиб туради-ю, аммо ҳар янги ўйин олдидан у билан боғлиқ муаммолар яна қалқиб чиқаверади.

Бироқ ақл билан фикр юритилса, бунга ишониш қийин. Масалан чипталар ўз нархида сотилган тақдирда ва стадион мухлислар билан тўлган ўйинларда энг камида 600 миллион сўм терма жамоалар маркази ҳисоб рақамида бўлади. Шу билан биргаликда мухлислар орасида норозилик келтириб чиқаришни ҳеч қандай сабаб билан оқлаб бўлмайди ва бунга айнан нуфузли ташкилотнинг бош бўлишини тасаввур қилиш қийин. Боз устига, Ўзбекистон ҳамда Қатар терма жамоалари ўйинидаги чипта савдоси билан терма жамоалар маркази эмас, бошқа ташкилотнинг шуғуллангани юқоридаги таҳминлар асоссиз эканидан далолат беради. Яъни, терма жамоалар маркази ҳисоб рақами учун қонуний рақамлар ўтказиб берилди-ю, қолган фойда чипта савдоси билан шуғулланганлар учун қолади. Хулоса: терма жамоалар маркази қонуий рақамлардан ортиғи учун даъвогар эмас. Сунъийлик учун ўз мансабини суистеъмол қилаётган айрим кишилар жавобгар холос.

Кулгули томони, чипта савдосидаги муаммоларга ечим сифатида, улар маҳалла комиссиялари-ю, давлат ташкилотлари, шунингдек, олий ўқув юртларига бўлиб берилди. Бу билан гўёки чипталарнинг олиб сотарлар қўлига чиқиб кетиши олди олинди. Ва албатта тарқатилган чипталар адади ошкор қилинмади. Аниқроғи, футбол мухлислар учун ўйналади деган шиор бир четда қолди. Мухлислар касса олдида уч кун офтобда сарғайишди-ю, айрим ташкилотлар ғойибдан келиб қолган чипталар билан нима хоҳлашса шуни қилишди. Тошкент маҳаллалари учун тарқатилган чиптанинг олис қишлоқлардан ташриф буюрганлар қўлига ўз нархида етиб бормаслиги кундек равшан. Аслида ҳар бир масаланинг нейтрал ечими бор. Фақатгина буни онгли равишда тушуниш ёки айрим кимсалар ўз нафсини озгина тийиб туриши керак бўлади.

«Бунёдкор» стадиони чими билан боғлик муаммолар шу йил бартараф этилса, келаси йилдан бошлаб миллий терма жамоанинг барча ўйинлари айнан мана шу стадионда ўтказилиши катта эҳтимол. Зеро айни пайтда бундан-да яхши стадионга эга эмасмиз. Агар футболдаги катта масалаларни ҳал қиладиган инсонлар чиндан ҳам чипта савдоси масаласини тартибга солишни исташса, уни электронлаштириш лозим (бу таклиф билан бир қатор ҳамкасбларимиз чиқишган, бироқ таклифга хайрихоҳлик билдирилмаган). Олдиндан бир нарсани айтиш керакки, электронлаштириш вазиятни тартибга солиш учун керак. Яъни, интернетни тушунмайдиган киши стадионга кира олмайди деган фикрга бормаслик лозим.

Масалан, «Бунёдкор» стадиони ўз бағрига 34 минг ишқибозни сиғдира олади. Булар орасида футболга алоқадор шахслар, терма жамоалар фан-клуби, журналистлар, меҳмон жамоа мухлислари, ОФК, ФИФА каби ташкилотлар учун тегишли бўлган ўринлар ҳам борлигини ҳисобга олиб, йил бошидан таҳминан 20-25 минг ўриндиқни бутун бир мавсум учун сотишни йўлга қўйиш мумкин. Аммамнинг ўғли 4 йилда 1 марта футболга тушади. Қўшним эса бир йилда камида 15та учрашувни мана шу стадионда томоша қилишни истайди. Агар у ўзи учун 1та ўриндиқни бутун бир мавсум учун сотиб ололса, бунда футбол мухлислари манфаати ҳисобга олинган бўлади. Ва албатта ҳақиқий футбол мухлиси йил аввалидаёқ ўзи учун 1та ўриндиқ сотиб олишдан ва шу йўл билан чипта савдосидаги қинғирликлардан қутилиб қолишдан ўзини тиймайди.

Терма жамоа ёки шу стадионда ўйнайдиган клубнинг ҳар бир ўйинига паспорт ксеракопияси билан ташриф буюриб, фақатгина уни кўрсатган ҳолда чипта ҳарид қилиш масаласи айрим рахбарлар томонидан ўйлаб топилган расмиятчиликдан бошқа нарса эмас. Яъни, электрон қўлланмага асосланмаган система ҳеч қанакасига иш бермайди. Биргина паспорт ксеракопияси билан 100та чипта ҳарид қилиш ҳам ёки 100та одамнинг паспорт ксеракопияси билан 200та чипта олиб-сотар томонидан олиниши ҳам мумкин. Электронлаштирилган система эса бундай ишни бартараф қила олади.

Тўлиқ мавсум учун 20-25 мингта ўриндиқни электрон йўл билан бир йилда бир марта расмийлаштириш клуб учун оғир иш эмас. Масалан сиз ўз паспортингизни кўпи билан 4та ўриндиқ учун расмийлаштирасиз ва шу ўриндиқларни мавсум сўнггига қадар ўз номингизга сотиб оласиз. Демак, стадионда бўлиб ўтадиган ҳар қандай ўйин чиптасини ўз нархида сотиб олиш имконини қўлга киритасиз. Чунки сиз сотиб олган ўриндиқларни бошқа биров эгаллай олмайди. У сизнинг номингизга расмийлаштирилган бўлади. Агарда сиз хорижда бўлсангиз ёки қайсидир ўйинни қандайдир сабаб билан кўришни истамасангиз чипта билан шуғулланувчи ташкилотни ўйинга 3-5 кун қолганида хабардор қиласиз ва сизнинг чиптангиз эркин савдога чиқариб юборилади. Бу борада сотувчи ва талабгор ўртасидаги шартномага айрим бандларни ҳам киритиш мумкин. Масалан сиз кетма-кет бир нечта учрашувга ташриф буюрмасангиз сизга тегишли ўриндиқлар эркин савдога қўйилиши ёки бу ўриндиқлар учун ҳуқуқингиздан маҳрум бўлишингиз мумкин.

Терма жамоалар маркази бу билан чипта муаммларидан қутулади ва ўзига ёғилаётган қатор айбловлардан четда қолади. Яъни, чипталар билан шуғулланувчи ташкилот белгиланган суммани терма жамоалар маркази ҳисоб рақамига ўтказиб беради. Ўз навбатида мухлислар ўзлари учун кафолатланган ўриндиққа эга бўлишади. Мазкур ўриндиқларни ҳам жойлашган жойи ва футбол кўриш учун қулайлигига қараб нархлаш мумкин. 4 ёки 5тадан ортиқ ўриндиқни сотиб ололмаслик чипталарнинг олиб сотарлар қўлига ўтиб кетишидан асрайди. Шунингдек, олиб сотарларнинг ўзи ҳам йилда кўпи билан 3-5 марта бўладиган марказий ўйинлар учун таваккал қилиб, мавсум бошидан бир нечта ўриндиқни сотиб олишмайди.

Бу борада яна бир қатор таклифларни ўрганиб чиқиш мумкин. Юқоридаги таклиф ҳам камчиликлардан холи эмас албатта. У тартибга солиш ва маълум ўзгартиришлар киритишга мухтож. Муҳими, футбол мухлисларининг ҳуқуқи айрим кишилар томонидан паймол қилинмаслиги. Мен шунчаки ҳалиги қўшнимнинг футболни стадионда кўришини хоҳлайман холос.

P.S. “Истиқлол” санъат саройида бўлиб ўтадиган бир қатор концертлар ташкилотчиси Арслон Камоловни кўпчилик яхши танийди. Мазкур инсонни 4 минг кишига мўлжалланган концертлар учун чипта масаласини тўлиқ тартибга сололгани учун жуда хурмат қиламан. У ўтказадиган концертлар учун чиқарилган чипталар олиб-сотарлар қўлига ўтмайди. Сабаби Арслон Камолов чипталарни интернет орқали сотади. Масалан сиз нафақат Ўзбекистон, балки хориждан туриб ҳам интернет саҳифасида кўрсатиб қўйилган ўриндиқни ўзингиз учун банд қилиш имконига эгасиз. Ўзбекистон шароитида интернет тўловлар тўла тараққий этмагани учун сиз фақатгина брон қилиш билан чекланасиз ва концертга маълум муддат қолгунига қадар уни сарой кассаларидан сотиб олиб кетасиз. Сарой кассасидагилар ҳам чиптани айнан сизнинг паспортингизга расмийлаштириб беришади ва сиз концертга паспорт ҳамда чипта текширувидан кейин киритиласиз. Яъни, брон қилган чиптангизни бошқа кишига сота олмаймиз. Агар ўзингиз билан 9та кишини концертга олиб киришни истасангиз, ўнинчи инсон айнан Сиз бўлишингиз лозим. Чунки қолган 9та чипта айнан сизнинг номингизга расмийлаштирилган.    

Қатар билан ўйинга Шораҳмедов керак!

Бразилияда нафақат иқтидорли футболчилар, балки малакали мураббийлар ҳам  исталганча топилади. Лекин уларнинг аксарияти мамлакат бош жамоасини бошқаришни истамайди. Бунинг фақат биргина сабаби бор, мамлакатда барча ўзини футбол билимдони ҳисоблайди ва терма жамоа муррабийига камида 200 миллион киши таркиб борасида ақл ўргатади.
Худога шукр, бизда бу даражада эмас. Аниқроғи, мухлисларнинг аксарияти ўз фикрини билдиради, бироқ мазкур холат мураббий учун мамлакат миқёсидаги босим эмас. Энг қизиғи, тортишувлар бутун таркиб бўйича эмас, асосан 3-4 футболчи борасида бўлади: нега бу ўйинчи термага чақирилади ёки нега Гейнрих бошидан туширилмайди ва шунга ўхшаш. Корея билан ўйингача мен “Нега Акмал Шораҳмедов асосий таркибда тушади?” деган саволни учратмагандим. Бунинг сабаби оддий, у ҳозирги кунда ўнг қанот ҳимоячилари орасида энг яхшиси. Бу позицияда, шунингдек, Шавкат Муллажонов ва Ислом Иномов ҳам ўйнаши мумкин, лекин тезкорлик ва ҳужумга қўшилиш борасида Шораҳмедовнинг улардан устунлик томони бор. Санжар Турсунов терма жамоанинг муҳим 2 голига муаллифлик қилганида Акмалнинг ҳам етарлича улуши бор деб бемалол айтиш мумкин. Айнан у ўнг қанотни бутунлай ёпгани учун рақиблар марказга ўтган Санжарни бўш қолдиришди ва у яратилган имкониятлардан оқилона фойдаланди.

Лекин Корея билан ўйинда тўп Шораҳмедовнинг бошига тегиб дарвозамизга бориб тушганидан сўнг, мағлубиятга ёлғиз у айбдор бўлиб қолди, гўё. Мен бугун футболда автоголлар учраб туриши, ҳатто жаҳон футбол юлзузи Криштиан Роналду ҳам ўз дарвозсини ишғол қилгани ҳақида гапирмоқчи эмасман. Агар ўша ўйинда термамиз ғалаба қозониб, Бразилияга йўлланмани қўлга киритганида, Акмалнинг автоголи эсланмасди ҳам. Афсуски, шу куни омад биздан юз ўгирди ва ўша гол учрашув тақдирини ҳал қилгани учун барча калтак Шораҳмедов бошида сина бошлади. Асосан муҳлислар томонидан. Футболчилар иложи борича уни қўллаб-қувватлашга интилишди. Сабаби бу қисмат уларнинг хар бири билан содир бўлиши мумкин эди. Мутаҳассисларнинг фикри ҳам деярли якдил бўлди: “Бу вазиятда Шораҳмедовни айблаб бўлмайди, у тўп Тўхтахўжаевдан ўтиб кетишини кутмаган, тўпга бош қўйишининг сабаби эса орқасида турган рақиб футболчиси эди. Яъни, у тўпга тегмаганда ҳам, рақиб ҳужумчиси бош билан зарба берарди. Агар тўп тўғри Шораҳмедовга келганда у совуққонлик билан уни майдон ташқарисига чиқариб юборган бўларди. Лекин кутилмаганда келиб қолгани учун у мўлжалда адашди”. Нечта мутаҳассис билан суҳбатлашган бўлсам, деярли барчасининг фикри шундай бўлди.

Энди сарлавҳа тўғрисида. Биз Қатарни ютишимиз шарт. Иложи борича йирик ҳисобда. Лекин буни ҳужумчилар сонини ошириш билан амлга ошириш мушкул. Сабаби Себастьян Куинтанадек ҳужумчилари бор Қатар термаси билан таваккал қилиш салбий оқибатларга олиб келиш катта эхтимол. Демак ҳужумкор қанот ярим ҳимоячилари катта аҳамият касб этади. Яъни, футболчиларимиз тўпни эгаллашлари билан икки қанот ярим ҳимоячиларимиз страйкерга айланишса, уларнинг ўрнини қанот ҳимоячилар тўлдиришади. Яна бошқачароқ ёндошсак, ҳар қандай тактика ҳужум пайтида 3-4-3 га айланди ва рақиб ҳужумни ҳам ўйламай, ҳимояда “автобус” ясашга мажбур бўлади. Албатта бу катта кучни талаб этади, айниқса қанот ўйинчиларида. Лекин термамиз тақдирини хал қиладиган ўйин учун футболчиларимиз бор кучларини сарфлашларига шубҳа йўқ. Чап қанот учун бу борада ижрочилар етарли. Денисов, Хасанов, Гадоевларнинг хар бири бу вазифани уддалай олади. Уларнинг тезлиги ҳам, жисмоний ҳолати ҳам меъёрида. Афсуски, ўнг қанотда вариантлар кам. Мен бу позицияда юқоридаги схемани уддалай оладиган фақат битта қанот ўйинчисини кўрмоқдаман – Шораҳмедов! Страйкер ролини эса Турсунов-Аҳмедов-Кападзе учлигидан бирортаси эплаши мумкин.

Шораҳмедов Жанубий Кореяга қарши ўйинни ёмон бошламаганди. Бироқ биргина автогол сабаб унинг руҳиятида ўзгариш пайдо бўлганини пайқаш қийин эмас. Менимча, ўтган бир ҳафта давомида у ўзини тиклаб олишга улгуради ва буни янги ўйиндаги муваффақият эвазига ювишга интилади. Бунда албатта мухлисларнинг қўллаб-қувватлаши қанчалик рол ўйнашини айтиш шарт эмас. Агар мухлислар бу вазифани уддалай олишса, қолган футболчидардан фарқли ўлароқ Шораҳмедов икки ҳисса катта куч билан майдонга тушишига ишониш мумкин. Шу боисдан ҳам, ўзи билмаган ҳолда қилган биттагина хатоси учун Шораҳмедовни қоралаш ўрнига, унга ўнг қанотдан ҳужум уюштириб, сўнгги автоголини рақиб дарвозасига урилган гол билан ювишини тилаб қолайлик.

Адолат

Ушбу мақола бундан тўрт йил муқаддам "Парвона" газетасида босилиб чиққанди. Газета бош муҳаррири Шуҳрат ака Шокиржонов уни бажонидил қабул қилганлар. Фақатгина орадан маълум вақт ўтиб мазкур мақолага жавоб беришга тўғри келган ва айнан "Парвона"нинг ўзида шу мақолага раддия эълон қилинган.
Тушунишим бўйича мендан ёши ва тажрибаси анча-мунча катта бўлган кишилар мақолани ўрганиб чиқишган ва уни ижобий қабул қилишмаган. Раддиядан кейин дўстим Муҳрим Аъзамхўжаевнинг оналари менинг ёнимни олиб "Парвона"га хат ёзганларини ҳам эслайман. Умуман мазкур воқеаларнинг барчаси мени хурсанд қилган. 18 ёшимда ниманидир бошлай олганимдан қувонган бўлсам керак ҳар холда. 
Ҳозир уни қайта ўқиб чиқиб, нега эътироз билдирганларига тушунмадим. Узуқ-юлуқ фикрлар. Уларнинг бир қанчаси шунчаки асоссиз экани билан ҳам ажралиб туради. Аммо у Исмат ака Ҳушевнинг диққатини ҳам тортгани эсимда. Шу боисдан уни "Дунё ўзбеклари" сайтида ҳам кўриб қолгандим. Ҳозир у ерда бор ёки йўқлигини билмайман. Лекин ўзимдан бошқалар ҳам унга эътиборли бўлишгани учун савол пайдо бўлаверади: унда ўзим тушунмаган қандайдир гап ёки фикр бормикан? Ўзимга қолса бу мақолада қандайдир катта нарса йўқ.Ҳаммаси жуда оддий ва ҳаммаси менинг ҳақиқатим холос...

Агар кимдир Ер юзидан адолат излаб тополмаса, хафа бўлмасин. Сабаби, у боқий дунёда осий бандаларга кўрсатиш учун олиб қўйилган. Инсон жуда хоҳлаган тақдирида ҳам уни бу ердан топа олмайди. Боиси — унинг адолати кимларгадир адолатсизлик бўлиб қолади.

Ўткинчи дунёда адолат ўрнатаман деганлар ҳам бу гаплари билан кимларгадир адолатсизлик қилиб қўйганлар. Нега дейсизми? Чунки ҳамманинг ўз ҳақиқати бор. Ҳақиқат учун курашаётган инсонларни Крилов масалидаги чўртанбалиқ, қисқичбақа ва оққушга ўхшатиш мумкин. Асли ҳақиқат ўртада-ю, лекин уни ҳамма ўз томонига тортаверади.

Қаерда тортишаётган одамларни кўрманг, ҳаммаси ўзича ҳақ. Ўртада адолат ўрнатиб бераман деб хомтама бўлманг, иккисини тингласангиз ҳам иккиси ҳақдек кўринаверади. Бир амаллаб айбдорни топиб берсангиз, тўртинчи одам сизнинг адолатсизлик қилаётганингиздан нолиб қолади. Бошингиз айланиб кетди-а? Фалсафа ўзи шунақа бемаъни нарса. Ичига кириб борганингиз сари сизни ташқарига улоқтириб ташлайверади. Ёмон томони ундан воз кечишнинг ҳам иложи йўқ. Чунки мусбатни манфий эмаслигини билиш учун математикадан олдин фалсафа ва мантиқ керак бўлади.

Сиз ҳам қачонлардир бу фанларни ўқигансиз, тўғрими? Бутун дарс давомида тинмай гапирасиз, мавзуни ичига кириб борасиз-у... Кейин нима деганингизни ўзингиз ҳам билмай қоласиз. Мен бугунги кун журналистларини худди шу манзарага қиёслайман. Йўқ, менимча адашдим. Журналистларимиз Италиядаги Пиза минорасига ўхшашади. Ҳамиша бир томонга оғиб туришади. Бу эса аудиториянинг ғашини келтириб, журналистларни босиб ўтиб кетишади.

Келинг, яна ўша Она заминимизга қайтамиз. У ерда адолат қисман ўрнатиб берилган. Сунъий равишда бўлса ҳам адолат мезонлари ишлаб турипти. Аниқроғи, уни ишлатишяпти. Кимда имконият бўлса, у ўзи учун адолатни мослаб олаяпти. Бунинг оқибатида Ироқ насронийлар оёғи остида хор бўлмоқда. Бу Бушга бир эмас, иккита оёқ кийимини улоқтиришга жазм қила олган ироқлик журналистнинг ҳақиқати. Лекин АҚШнинг нефтлари нега араб сарҳадларида бўлиши керак?! Бу ўша оёқ кийимларга чап бериб қолган Бушнинг ҳақиқати. Агар ўртада туриб бераман десангиз, бошингиз балога қолади. Чунки мен учун, сиз учун, балки у учун ҳам Ироқ ҳақиқати адолат. Лекин улар учун адолатсизлик! Сабаби ҳамма мусулмонлар террорист эмас, лекин ҳамма террористлар мусулмон деган ҳақиқати бор уларнинг. Бу гапда жон йўқ дейсизми? Ўша — жудаям оқдек кўринган Ироқ, Фаластин каби давлатлар жаҳон ҳамжамиятини шу қадар аёвсиз фикрлашга мажбур қилмоқда. Насроний боласига мусулмон расмини чизиб бер дея қалам берсангиз, албатта қўлига қурол ушлатиб қўяди. Бу баъзи мусулмонларнинг хато хатти-ҳаракатлари эвазига содир бўлади. Демак Ироқ ҳам, Америка ҳам ўзича ҳақ. Тинч юришни маслаҳат бераётган Россия ҳам ўзича ҳақ. Лекин кимлар учундир уларнинг учаласи ҳам ноҳақ. Адолат йўқ ўртада.

Ёки давлат газеталари билан хусусий газеталарни олайлик. Бири иккинчисининг наздида енгил-елпи ва бачкана нарсаларни чиқаради, лекин ҳамма уни сотиб олади. Иккинчиси эса биринчисининг наздида давлат нима деса шуни чиқаради, меъёрдан четга чиқмайди. Лекин аудиторияси нисбатан кам. Ўртада туриб берадиган йўлнинг ўзи йўқ. Туриб қолсангиз ҳам ё униси йўқ қилади, ё буниси.

Келинг, осонроқ мисол сифатида футболни олайлик. Ноҳақ одам қози бўлса, додингни кимга айтасан деган гап бор. Ҳакам ҳам худди шу мисолга мос тушади. Бу тарафга ҳуштак чалса у ёқдан сўкиш эшитади, у тарафга чалиб қўйса бу тараф сўкади. Мухлисларимиз ҳам ўзимизники-да. «Ур, мусулмонлар» деса ўлдириб қўйгандан кейин «ўзи нима гуноҳ қилганди» деб суриштира бошлайди. Кўриб кўзинг қувонади киши, шу мухлисларни чет эл ишқибозларидан нимаси кам деб қўямиз. Лекин журналистлар ҳам иккига бўлиниб олса ёмон бўларкан. Худди ўт ўчирувчилар ёнаётган жойга сув сепиш ўрнига, олов олиб бошқа уйларга ҳам қўяётганга ўхшайди.

Журналист аҳли давлат билан жамият ўртасида кўприк вазифасини ўтаб бериши керак. Лекин ўша кўприк икки томон оёғи остида хор бўлаяпти. Бунга ким айбдор? Албатта кўприк қурган инсон! Кўприкни мутахассис қуради. Лекин бугунги журналистлар кўпригини ҳар ким ўзига мослаб қуриб олаяпти. Энг ачинарлиси, бу журналист деган номга доғ тушишига олиб келяпти.

Илгари журналистларнинг хурмати баланд эди. Улар ўзларини хурмат қилардилар ва шу сабабли ҳам бошқаларни ўзларини хурмат қилишга мажбурлай олардилар. Энди эса журналист йўқ бўлиб бораяпти. У ўз ишини маромига етказа олмаётгани учун бошқалар унинг ишига аралашмоқда. Мухлислар наздида уларнинг ҳурмати «0» га тенг! Бири пул деб кимларгадир ишласа, яна бири кимнингдир манфаати йўлида ўзини қурбон қилаверади.

Санъатда устоз кўрмаган ҳофизни ҳеч ким бир чақага олмайди. Журналистика ҳам шундай, уни кимдандир ўрганиш керак. Калласига келган нарсани ҳамма ёза олади. Агар шуни журналист дейдиган бўлсак, унда бир тийинга қиммат эсдаликларни тўлдирганлар ҳам журналист бўлиб қолади. Мен бекорга мақолани адолат ҳақидаги тушунарсиз гаплар билан бошламадим. Ҳеч бўлмаса ўртадаги одамлар салгина адолатли бўлишлари керак. Ҳамма воқеалар кимнингдир манфаати йўлида содир бўлади. Америкада бекорга бомба портламайди, у ерда кимнингдир манфаати бор. Ироқ бекорга қамал қилинмайди, бу ишдан ҳам кимдир манфаатдор. Лекин журналист ўртада тура билиши керак. Унинг беш принципи ичида холислик деган тушунча ҳам бор. Американинг ҳужумини Би-Би-Си ахборот хуружлари билан бошлаб бераяпти. Бунга Ироқ журналисти рози бўлмай туфлисини ечиб отаяпти. Уларда ўз фикрида собит тура билишлик бор. Бизда фикрнинг ўзи борми? Ўзбекистон келажаги буюк давлат! Аҳолисининг 60 фоизидан кўпроғи ёшлардан ташкил топганининг ўзиёқ бундан далолат беради. Лекин шу гапни ким учундир ёзавериш ғалати. Уни ҳис қилиш керак, нима учун шундайлигини тушуниш лозим. Бизнинг ҳам даражамиз кўтарилиши керак. Ўзбекистон пахта планини ошиғи билан бажариб бўлди, энди жиддийроқ нарсалар ҳақида ёзадиган вақт ҳам келди. Бир пайтлар Амир Темур Европани Боязид зулмидан қутқарганда энг катта ишни чопарлар, яъни ҳозирги журналистлар қилиб беришган эди. Охирги пайтда ҳеч кўрдингизми қайсидир суднинг нотўғри қарорини кўтариб чиққан журналистни? Ҳар доим далада байрам! Бу кетишда омборга ўт кетиб қолмаса бўлгани. Чунки халқни тарбиялаши керак бўлган, адолатни тиклашга бел боғлайдиган журналистларнинг ўзи тарбияга муҳтож бўлиб қолди...

Бу гаплар албатта менинг ҳақиқатим, бошқа бир ҳамкасбимники, албатта, бошқача бўлади. Бусиз иложи йўқ. Мен фақатгина тўрт йил ўқиб бор-йўғи журналист бўлишимдан қўрқиб қолдим. Ҳақиқатни ёзадиган инсонлар ҳам бор. Лекин томчи дарёга ғарқ бўлиб кетади. Бўрининг емаса ҳам оғзи қон. Ҳар ким ёзган нарса ҳеч бир қийинчиликсиз газетада чиқиб кетаверса «ким ёзди — журналист ёзди», бўлаверади. Яна уларнинг таниш-билишлари кўплигини айтмайсизми. Радиода шамоллаб қолганлар, ТВда қўрқинчли одамлар кўп ишлашади. Универсал журналистлар кўпаймоқда деб хурсанд бўламизу, ўзимизнинг қўнғироқдек овози бор эски дикторларимизни барибир соғинамиз. «Бугунги хит-парадимизнинг 7-поғонасида бетакрор овоз соҳиби...» дейдиганлар ҳамкасбим эканлигини ўйласам юрагим орқага тортиб кетади. Бу гапларни мактаб ўқувчилари ҳам айта оладилар. Бетакрор овоз соҳибида ҳам овоз бўлса майлига, шундай тараққий этган замонда ҳам шпаклёвка ўхшамаган. Мих билан столни қирсангиз қандай товуш чиқса, шуни шеър қилиб айтилган варианти. Бу ерда ҳам адолат йўқ-да!

Бора-бора папараци ва журналистларни ажрата билишимиз керак-ку! Моддий манфаат йўлида ТВда чиқиш қилаётганлар ҳам журналист эмас. Уларга яна қандайдир бошқача ном ўйлаб топиш керак. Шу мақоламни бирор давлат газетасига олиб борсам, макалатурага ўз ҳиссамни қўшган бўламан. Чунки бу уларнинг ҳақиқатига тўғри келмайди. Лекин ўша буюк журналистларни бир жойга жамлаб ўртага пул ташлаб қўйинг, бир-бирини кўзини ўйиб олишга-да тайёр туради. Бу фақат ўй-хаёл эмас. Ишонмасангиз, ҳар йили журналистлар ўртасида ҳеч бўлмаса бир марта футбол турнири ўтказилади, бориб кузатинг, ўзингиз гувоҳ бўласиз.

Парашютчи ва сапёр ҳаётида бир марта адашади, дейишади. Журналистлар ҳам шуни дастуриламал қилиб олишлари керак. Сабаби уларнинг ҳисоботлари мураккаб нарса. Тарғибот-ташвиқотни билмай туриб журналист бўлиш мумкин эмас. Ўз ҳақиқатини исботлаб бера олмай жар солиш журналистнинг иши эмас. Бу бора-бора фанатизмга олиб келади. Бу эса кейинчалик ўз ичимизда гуруҳларнинг шаклланишига сабаб бўлади. Буни оддийгина спорт ўйинлари ҳам бошлаб бериши мумкин. Икки томон ишқибозлари келиша олмай турганларида қайсидир журналист чиқиб бир томон бўлса ана сизга томоша!

Ҳар нарсага босқичма-босқич эришилгани яхшимикан, деб ўйлаб қоласан киши. Эл ҳурмат қилган журналистларимиз дастлаб газеталарда мусаҳҳиҳ (корректор) бўлиб ишлашган. Кейин тўрт қатор нарсани русчадан ўзбекчага таржима қилишган. Шуни ҳам саккизта жойига ўзгартириш киритилган. Замон талабчан бўлганидан кейин, димоғимиз ҳам кўтарилиб қоларкан. Ёзган нарсамизга кимдир ўзгартириш киритса қовоғимиз очилмайди. Уни ҳақиқатимизни бузганликда айблаймиз. Лекин газета учун унинг мансабдор шахслари масъул бўлишлари керак. Агар уларнинг ўзида ҳам бир нарса бўлмаса қийин масала.

Бир журналист «биз халқнинг савиясига қараб ишлаймиз», деган экан. Халқнинг савиясини белгилашга унинг кучи етармикан? Ўзбек халқи майда-чуда нарсаларга кўп вақтини сарф қилса ҳам, савияси бошқалар ўйлаганчалик паст эмас! Фақатгина узоқ уйқудан уйғониш бироз қийин бўлмоқда. Мен ўша масофани яна Амир Темур замонига олиб бормоқчиман. Эшитган бўлсангиз керак, унинг икки нафар энг яқин ёрдамчиси ҳақида. Улар Ер юзининг деярли ярмини босиб олган инсон ҳақида ҳамиша танқидий фикр билдирганлар. Мана сизга бу дунёда адолат ўрнатишга ҳаракат қилиш. Бугун шу ишни журналистлар амалга оширишлари лозим. Лекин журналистлар бор маҳоратларини дори рекламасига бағишлашмоқда.

Хуллас, бу дунёда адолатнинг ўзи йўқ нарса экан. Ким ҳақлигини ҳам ёлғиз Ҳақ биларкан. Модомики шундай экан, ҳамма ўз ҳуқуқини ва вазифасини билиши керак. Ҳа, ҳеч бўлмаганда ҳуқуқимизни билишимиз керак. Инсоннинг адолатга бўйи пастлик қиларкан. Лекин ўз ҳуқуқини яхши билганлар ҳеч бўлмаса ўз ҳақиқатлари учун кураша оладилар, ўзларини адолатсизликдан ҳимоя қила оладилар. Ўз ҳуқуқини билган киши яшил формани кўрса Азроилни кўргандек бўлмайди. Декан ёки бош муҳаррир йўқлаб қолса ўзини ажалдан хабар келгандек ҳис қилмайди. Ўз ҳуқуқини билмаган тақдирда эса жуда қўпол қилиб айтганда итнинг орқа оёғи бўлиб қолаверади. Етар энди шунча ухлаш. Баҳор ва ёз ўтиб қишга ҳам келиб қолдик.

"SPORT-TV"да футбол транслациялари сони нега камайди?

Маълумки, нафақат Ўзбекистон миллий телерадиокомпанияси (МТРК), балки исталган бошқа мамлакат телевидениеси муаллифлик ҳуқуқи нормаларига амал қилишга мажбур. Айниқса, ўша мамлакат бу борада турли ташкилотларга аъзо бўлса, талаблар янада қаттиқлашади. Ўзбекистон муаллифлик ҳуқуқларини ҳимоя қилиш билан шуғулланиб келаётган қатор халқаро ташкилотлар, чунончи, ЮНЕСКО, Жаҳон интеллектуал мулк ташкилоти (ЖИМТ), Жаҳон савдо ташкилоти (ЖСТ) билан турли йўналишларда халқаро ҳамкорликни амалга ошириб келмоқда.

Жумладан, Ўзбекистондаги мазкур ҳолат нафақат ЮНЕСКО, ЖИМТ, ЖСТ, балки Ўзбекистон Республикаси Интеллектуал мулк агентлиги ва бошқа тегишли идоралар томонидан назорат қилинади. Яқинда қабул қилинган қарорга кўра, МТРКнинг “Спорт” канали эндиликда Европа миллий чемпионатларидан Англия, Испания ва Италия биринчиликларининг трансляцияси ҳуқуқини қўлга киритмагунича намойиш қилмайди. Бунинг учун МТРК тегишли ташкилотлардан телетрансляция ҳуқуқини сотиб олиши талаб этилади.

Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2003 йилдаги “Спорт” телеканалини ташкил этиш тўғрисида”ги қарорини спорт мухлислари томонидан хурсандчилик билан кутиб олдинди. Қарор ижроси ўзини кўп куттирмади ва 2004 йилнинг илк кунидан бошлаб “Спорт” телеканали эфирга узатила бошланди. Канал бир қатор студиялардан иборат бўлиб, улар орасида “Трансляция ва сунъий йўлдош орқали олиб кўрсатиладиган дастурлар студияси” (ТСЙОКДС) алоҳида ўрин тутади. Қайд этиш керак, мазкур студия канал эфир соатларининг катта қисмини қамраб олади. Бироқ шуни унутмаслик керакки, ТСЙОКДСнинг фаолияти бевосита муаллифлик ҳуқуқи билан боғлиқ. Трансляцияларнинг асосий қисми хорижий компаниялар билан ҳамкорликка қараб қолгани сабабли канал муаллифлик ҳуқуқи нормаларига деярли ҳар куни дуч келиши табиий.

Бу борада МТРК секин-аста қамров доирасини кенгайтириб бораётгани сир эмас. Мисол сифатида компаниянинг сўнгги жаҳон (2010 йил, ЖАР) ва Европа (2008 йил, Австрия ва Швейцария, 2012 йил, Украина ва Польша) чемпионатлари ўйинлари трансляция ҳуқуқини сотиб олганини кўрсатиш мумкин. Шунингдек, Ёзги ва Қишки олимпиада ўйинлари трансляцияси ҳам МТРК томонидан муаллифлик ҳуқуқи меъёрлари асосида қўлга киритилди. Аммо яна бир қатор мусобақалар борки, компания мазкур турнирлар телетрансляцияси ҳуқуқини босқичма-босқич қўлга киритишни мақсад қилган. Улар орасида “Спорт” телеканали эфир соатларининг энг катта қисмини ташкил қиладиган, шунингдек, кўпчилик кузатиб борадиган Европа миллий чемпионатлардир.  

“Спорт” телеканали бугунга қадар Европа миллий чемпионатлари трансляцияси ҳуқуқини қўлга киритмаган. Лекин канал мухлислар талаби ва истакларидан келиб чиқиб Европа яшил майдонларида бўлиб ўтадиган қизиқарли учрашувларни имкон қадар эфирга узатишга ҳаракат қилди. Бу борада “Спорт” канали жаҳоннинг кўплаб мамлакатлари телеканалларини ҳам ортда қолдиргани ҳолда, ўзи истаган ва мухлислар учун қизиқарли бўлган ўйинларнинг барчасини намойиш қилиб келди. Гарчи сифат борасида трансляциялар мақташга арзигулик бўлмаса-да, канал ўз имконияти даражасида аудитория талабини қондиришга интилди. Аммо бу жараён узоқ давом этиши мумкин эмасди. Эртами-кечми, МТРК мазкур ҳолатга барҳам бериши ва трансляция ҳуқуқини қўлга киритиши талаб этиларди.

“Спорт” канали Англиянинг “Advisers Media Internatioanal” (AMI) ҳамда “Eurasian Broadcasting Enterprise LTD” (EBEL) компанияларига тегишли бўлган ҳуқуқдан фойдаланиб келди. AMI Англия Премьер-лигаси ўйинлари телетрансляция ҳуқуқига эгалик қилса (2011/2012, 2012/2013), EBEL бу борада Италия “А” серияси ва Испания BBVA лигаси (2012/2015) ўйинларининг айрим давлатлар учун телетрансляция ҳуқуқини қўлга киритган. Компаниялар веб-сайтида ёзилишича, уларга тегишли ҳуқуқдан фойдаланиш учун Арманистон, Беларусь, Грузия, Молдова, Озарбойжон, Қирғизистон, Қозоғистон, Тожикистон, Туркманистон ҳамда Ўзбекистон каби мамлакатлар бевосита компаниянинг ўзи билан музокара олиб боришлари керак бўлади.

МТРК “Спорт” телеканали билан боғлиқ бўлган трансляция масалаларини айнан Европа миллий чемпионати ўйинларидан бошлашга қарор қилган кўринади. Боиси каналда Европанинг бир қатор миллий чемпионати ўйинлари трансляцияси тўхтатилди. Аммо кўринишидан Европа Чемпионлар лигаси, Европа лигаси, шунингдек, Россия, Франция, Германия каби чемпионатлар трансляцияси борасидаги ишлар кейинги босқичда кўриб чиқилади. Сабаби мазкур мусобақалар трансляцияси ҳозирча тўхтамаган. Бундан шундай хулосага келиш мумкинки, энг қизиқарли ва керакли бўлган мусобақаларнинг трансляция ҳуқуқини МТРК босқичма-босқич сотиб олишга ҳаракат қилади.    

Умуман, МТРК илк эътиборни энг кучли 3та лигадан бошлагани мантиқан тўғри. Зеро айнан мазкур лигалар трансляциясига бўлган талаб жуда катта ва қаттиқ назорат қилинади. Шу боисдан муаллифлик ҳуқуқи меъёрларига амал қилмаслик нафақат канал, балки мамлакатнинг халқаро майдондаги обрўсига ҳам салбий таъсир кўрсатиши мумкин. Масалан Англия Премьер Лигаси (АПЛ) ўйинлари трансляция ҳуқуқини 200га яқин мамлакат сотиб олади. Унинг умумий аудиторияси 5 миллиард киши деб олинишининг ўзиёқ, Англия миллий чемпионати нуфузини кўрсатиб турибди. Мазкур рақамлар орасида Ўзбекистондаги аудитория ҳам ҳисобга олингани катта эҳтимол. Демак, “Спорт” канали АПЛ ўйинларини намойиш қилишини тегишли халқаро ташкилотлар яхши билишади.

Ўзбекистонда ЖСТга аъзо бўлишга тайёргарлик жараёни учун алоҳида ишчи гуруҳ тузилган бўлиб, у мамлакат ҳудудида муаллифлик ҳуқуқи меъёрларини амалга ошириш механизмларини ҳам кузатиб боради ва бу борада Ҳукуматга тегишли тавсиялар беради.
“Спорт” канали билан боғлиқ вазият юзасидан халқаро ташкилотлар кўринишидан ҳозирга қадар кескин қарор қабул қилишмаган. Ўз навбатида, ЎзМТРК ва умуман, Ўзбекистон ҳукумати ҳам кескин чора кўрилишини кутиш ниятида эмас.

“Спорт” телеканали еврофутбол ихлосмандларининг талабини қондириш учун ҳаминқадар ҳаракат қилди ҳамда “Al-Jazeera”, “Eurosport”, “Россия-2” каби каналлар трансляциясидан фойдаланди. Бироқ бунда сифат ва тўлақонли трансляция кафолатланмайди. Сигнал баъзан жуда ёмон бўлиши ёки узилиб қолиши ҳоллари кўп кузатилади. Бундан ташқари жонли эфир жараёни режиссёрлар учун бош оғриқ бўлиб, улар ўйинни бошлаб берадиган ҳакам ҳуштаги ва финал ҳуштагига тақаб трансляция тақдим этишади. Боиси жонли эфирда сигнал қабул қилинаётган канал бошқа кадрга ёки рекламага ўтиб кетиши катта эхтимол. Шундай вақтлар бўлганки, муҳим ўйинларни Россия ёки Қозоғистоннинг бирорта канали намойиш эта олмаган бир вақтда “Спорт” телеканали тоза интершум билан ўша учрашувни жонли равишда эфирга узатган. Яъни, ўзбекистонлик футбол мухлисларининг талаб ва истаклари ҳурмати канал таваккал қилишга мажбур бўлган.

Юқорида номлари кўрсатилган AMI ҳамда EBEL компаниялари билан ҳамкорлик ҳуқуқий жиҳатдан йўлга қўйилса нафақат трансляция сифати, балки уларнинг шарҳлари ҳам сезиларли равишда яхшиланади. Жамоаларнинг ечиниш хонасидан чиқиб келишидан тортиб, улар майдонни тарк этгунларига қадар бўлган вазиятлар бемалол намойиш этилади. Айни вақтда МТРК мазкур вазият юзасидан музокарага киришишга тайёргарлик кўраётгани катта эҳтимол. Бу, биринчи навбатда, канал эфир соатлари вақтининг сифатли тақсимланишига замин яратса, иккинчи томондан халқаро келишувлар талабига тўлалигича жавоб беради.

Россиянинг “НТВ+” канали АПЛ ўйинлари трансляцияси ҳуқуқини 2 йил деганда қайтариб олишга муваффақ бўлгани хеч кимга сир эмас. Унга кўра, мазкур канал навбатдаги уч мавсум (2013/14, 2014/15 ва 2015/16) давомида Англия чемпионати ўйинларини намойиш қилади. Режага кўра, канал 1та мавсумнинг 220 дан ортиқ ўйинини олиб кўрсатишни режалаштирган. Россия телеканаллари орасида рақобатнинг кучли эканини инобатга оладиган бўлсак, бу “НТВ+” учун катта ютуқ эканини тушиниш мумкин. Ўзбекистон шароитида эса, фақатгина МТРК бу ҳуқуқни қўлга кирита олади. Трансляция ҳуқуқини сотиш борасида AMI, EBEL каби компаниялар камида 5-6та пакет таклифи билан чиқишлари катта эҳтимол. Янги босқичга эндигина кириб келаётган ЎзМТРК учун энг камтар пакет ҳуқуқини қўлга киритиш ҳам катта ютуқ. Бу билан футбол мухлислари тоза интершумга эга бўлган сифатли ҳамда кафолатга эга трансляциялардан баҳраманд бўлишади.

Шу ўринда савол туғилиши табиий: “Спорт” телеканали ОФК тасарруфидаги мусобақалар трансляцияларини қандай қўлга киритади? Яхши биласизки, ОФК бир неча йилдан бери “World Sport Group” (WSG) компанияси билан ҳамкорлик қилиб келади. Яъни, ОФК тасарруфидаги барча мусобақаларнинг финал босқичи телетрансляцияси ҳуқуқи бевосита WSGга тегишли. Масалан Осиё чемпионлар лигаси (ОЧЛ). Табиийки, WSG ОЧЛда жамоаси иштирок этадиган барча малакатга ўз техникаси билан етиб бора олмайди. Шу сабабли компания Ўзбекистон ҳудудидаги ўйинларни сунъий йўлдошга узатиш учун МТРК техникасидан фойдаланишга мажбур. Демак, ўртада ўзаро бартер юзага келади ва маҳаллий канал чемпионлар лигасининг Ўзбекистондан ташқарида бўладиган ўйинларини ҳам трансляция қилиш ҳуқуқини қўлга киритади.

“Спорт” телеканали ва умуман, МТРК мухлислар талаб ва истакларини хурмат қилгани ҳолда, ўз имконияти даражасида фаолият олиб боради. Бироқ халқаро ўйинлар трансляцияси мураккаб масала ва унинг ҳуқуқини қўлга киритиш ҳазилакам маблағни талаб қилмайди. Мен кучли учлик миллий чемпионати ўйинларининг трансляцияси тўхтатилганини олдинга қадам деб баҳолаган бўлардим. Муаллифлик ҳуқуқи қачон ва қай тариқа қўлга киритилиши бизга қоронғу. Муҳими, МТРК раҳбарлари масаланинг нечоғли аҳамиятли эканини яхши тушуниб туришибди ва ишонамизки, бу борада олдинги силжиш албатта бўлади. Агар компания трансляция ҳуқуқини босқичма-босқич қўлга киритадиган бўлса, бу футболга бефарқ бўлмаган барча-барчанинг бирдек ютуғи ва қувончига айланади. Мухлислардан талаб қилинадигани эса озгина сабр ва ишонч. Янги мавсумдан бошлаб сифатли ва ишончли трансляциялар шоҳиди бўлишга умид билдириб қоламиз.