Ҳамма ўқиши шарт эмас

Ҳозир баён қиладиганларимни ҳамма ўқиши шарт эмас. Айниқса ўз фикрига эга бўлмаган ва ахборот шамоли қайга қараб эсса, ўша тарафга оғиб борадиган кишиларгадир бу хитобим. Зеро мен қуйидагиларни ОАВ учун эмас, футбол атрофида нималар бўлаётганини чиндан-да билиш истагидагилар учун қораладим. Хулоса ўзингиздан. Худбинлигим ва ўзимни МЕНимга эга инсонлигим туфайли ҳар қандай ҳақорат-у қарши фикрлар позициямни ўзгартирмайди. Бу позиция ўзгартириб бўлмас қарашлар эвазига қурилганким, ундан кўра футбол журналистикасини тарк этиб, бутунлай бошқа соҳада фаолият олиб борганим минг чандон афзалдир менга.

“Футбол шарҳи”

Мазкур кўрсатувни бугунга келиб футболга бефарқ бўлмаганларнинг ҳаммаси билади. Амаким Зафар Имомхўжаев муаллифлик қиладиган бу кўрсатувга асос вазифасини бундан 17 йиллар муқаддам эфир юзини кўрган “Футбол олами” кўрсатуви ўтаб беради. Отам Аброр Имомхўжаев муаллифлик қилган “Футбол олами” ва унинг атрофида рўй берган воқеалар, кейинчалик унинг нима сабабдан тўхтаб қолгани-ю, отамнинг ўзи нима сабабдан телевидениени тарк этгани алоҳида мавзу. Насиб бўлса бу борадаги хотиралар билан ҳам босқичма-босқич ўртоқлашиш ниятим йўқ эмас. Зеро мозийга қайтиб иш кўрмак хайрлидур!

Орадан вақт ўтиб амаким ўз акасининг ишини давом эттиришга қарор қилди. Кўрсатув номи “Олам футболи” деб ўзгартирилди, бироқ у ўз мазмунини йўқотмади. Гарчи қондош бўлсада иккита инсон томонидан тайёрланган махсулот икки хил бўлиши кундек равшан. Футболга қарашлари буткул эмас, бироз бошқача бўлган амаким кўрсатув шакл-шамойилига озми-кўпми таъсир кўрсатди. Бу таъсир яхши ёки ёмонлиги ҳозир иккинчи масала. Муҳими, ҳар икки кишининг ўз позицияси ва қарашлари бор экани.

Амаким ҳозирга қадар телевидениеда фаолият кўрсатади. “Олам футболи” бугун йўқ. Унинг ўрнини “Футбол шарҳи” эгаллаган. Йўналишдан тортиб, кўрсатув структурасига қадар етарлича ўзгарган бўлиб, энди муаллиф фикрига хамоҳанг тарзда мутахассис фикри ҳам тингланади. Бу биринчи галда плюрализм (кўп фикрлилик) учун асос вазифасини ўтаб берса, иккинчи навбатда футболдаги муаммолар субъектив эмас, обьектив тарзда очиб берилишига замин яратади.

***

Бугун бу кўрсатувни танқид қиладиган кишилар етарлича топилади ва уларнинг бор экани ёқимли. Қилган ишингга ҳеч қандай реакция билдирилмаганидан ёмони йўқ. Яхшими ёки ёмон, “Футбол шарҳи” доимо диққат-марказда бўлиб келади.

Айтиш керакки, Ўзбекистон шароитида “Спорт” телеканали билан рақобатга киришиши мумкин бўлган бошқа канал йўқ. Ва бу ривожланишнинг анчайин секин кечиши учун асосий сабабдир. Спорт соҳасида яққол монопол бўлган канал табиийки ўз қобиғига ўралиб олиши катта эхтимол. Бироқ унутмаслик керакки, бунинг бир қатор жузий сабаблари бор.

Масалан “Спорт” каналида Ўзбекистон Олий лигаси ва жамоаларимизнинг халқаро майдондаги иштирокларини ёритиб берувчи биргина кўрсатув бор – “Футбол шарҳи”. Худди унингдек танқидлар ёмғири остида қоладиган “Турдан-тургача” кўрсатуви асосан Европа миллий чемпионатлари ва умуман хориж футболи борасидаги қарашларни ўзида акс эттиради. “Биринчи лига кундалиги” ҳам мавжуд монопол кўрсатувлар сирасига киради. 1та каналда бир хил мавзуни ёритадиган 2-3та кўрсатувнинг бўлиши ҳозирги аҳволимиз учун характерли эмас. Биринчи навбатда каналнинг техник имкониятлари бунга йўл бермаса, иккинчидан маълум мавзуга йўналтирилган 3та кўрсатувнинг энг яхши 1таси танлаб олинишида ҳеч қандай ажабланарли жой йўқ.

Мавзунинг иккинчи томони шундаки, мазкур кўрсатувларга бўлаётган фикрлар фақатгина танқидлардан иборат эмас. Зеро “Футбол шарҳи”нинг ҳам, “Турдан-тургача” кўрсатувининг ҳам ўз мухлислари бор. Бу кўрсатувларни танқид остига олаётганлар учун ишлаш имкони яратиб берилганда ҳам вазият ўзгармасди. Чунки ҳаммага бирдек ёқишнинг мутлақо иложи йўқ. 10та мияда ўн хил фикр ва қараш борлигини ҳеч ким инкор қила олмайди. Шундан келиб чиқиб айтиш керакки, айни вақтда футбол мухлисларининг талаб ва истакларини “Спорт” каналидаги мазкур кўрсатувлар озми-кўпми қондириб келмоқда.

***

“Футбол шарҳи” кўрсатуви ижодкорлари қаторига 2013 йилнинг мартидан бошлаб мен ҳам қўшилдим. Илгари додам отамни, отам эса амакимни қай тариқа телевидениега жалб қилган бўлса, 2013 йилги мавсум аввалида бу хол мен билан такрорланди. Агар сиз вазиятга қариндош-уруғчилик ришталари ила баҳо берсангиз, у холда бир ёқлама фикр билдирган бўлиб қоласиз. Боиси ҳар бир шарҳловчининг ТВга қадам қўйишида кимдир воситачи бўлиб хизмат қилади. Агар мен футболни тушунмайдиган ёки ундан буткул йироқ киши бўлганимда эди, мазкур вазиятни қоралашдан ҳеч ким сизни тўсиб тура олмасди. Футболга қарашларим кимгадир манзур келса, яна баъзилар бунга танқидий нуқта-и назар билан қарашади. Ва айтишим керакки, мен бунга ҳамиша тайёр турганман. Фамилиям ёки қайси оилада ўсиб-улғайганимни ҳар бир масалада қистириб ўтиш эса ожизлик белгиси ҳамда мен бундай кишилар хитобига “ит ҳурар, карвон” ўтар қабилида эътибор бермасликка ҳаракат қиламан. Шу ўринда барча нарсага холис баҳо бериш истагида бўлган ақлли кишиларга мурожаатим шулки, кимгадир пичоқ уришдан олдин унинг оғриғини ўзингизда ҳис қилиб кўринг. Зеро сиз ҳам қайсидир хонадоннинг азиз фарзандисиз. Сизни ҳам қайсидир ота дунёга келтирган, оқ ювиб, оқ тараган ва сизга таълим-тарбия берган. Демак сизга яхшилик қилувчи инсон томон йўналтирилган ҳар қанда тухмат ва куракда турмайдиган гап сизнинг ҳам кўнглизни илма-тешик қилиб ўтади.

***

“Футбол шарҳи” учун лавха тайёрлаш мен каналда энг севиб амалга оширадиган иш. Боиси ундаги эркинлигим қолган кўрсатувларимдагига қараганда кўпроқ. Балки шунинг учун бўлса керак, футбол мухлисларининг аксар қисми айнан шу кўрсатувдаги лавҳаларим ҳақида фикр билдиришади.

Бироқ айтишим керакки, менга энг кўп эркинлик тақдим этган эшиттириш “Футбол чоррахалари” дастури бўлиб, унинг мухлислари 3 йил давомида телевидениеда учратиш қийин бўган фикрларни эшитишган. Вақти келганда “Стадион” сайти унда келтирилган айрим фактлардан иқтибос келтирган ҳамда бу холат катта шов-шувларга сабаб бўлган (Азамат Муродовдан сўранг). Додам Ахбор Имомхўжаев 36 йил муаллифлик қилган эшиттириш 2009 йилга келиб менга топширилганди. “Наврўз” радиосининг асосий йўналиши спорт соҳаси билан боғлиқ бўлмагани сабабли бу ҳақда кимдир билади, кимдир эса йўқ.

Мен телевидение ва радиодан ташқари матбуот (“Стадион”, “Чемпион”, “Парвона”) ва интернет сайтларда (“kun.uz”, “uff.uz”, “stadion.uz”, “muloqot.uz”) ҳам ишлаб кўрганман. ОАВнинг барча турида фаолият олиб борган журналист сифатида айтишим мумкинки, булар ичида энг мураккаби сўзсиз телевидение. Кадр билан ишлаш муаммосидан ташқари айтилаётган ҳар бир сўзнинг филтрдан ўтказилиши маълум муаммоларни келтириб чиқаради. Бунинг яхши томони ҳам бўлиб, аҳолининг катта қисми кузатиб борадиган телевидениеда номақбул ва фактларга асосланмаган гап-сўзларнинг кетиб қолиш олди олинади.

Телевидение шароитида ишлаб кўрмаган журналистлар эса табиийки ундаги қийинчиликларни онгли равишда тушунишмайди. Масалан “Спорт” каналининг ҳар бир ходимига қўйиб берсангиз, улар Англиядан тортиб Бразилия чемпионатигача транслация қилиш тарафдорилар. Бироқ канал ходимларига боғлиқ бўлмаган муаммолар (техника таъминоти ёки муаллифлик ҳуқуқи нормалари) ҳар борки, улардан шунчаки кўз юмиб бўлмайди.

***

Мен юқорида гапни бежизга узоқдан бошламадим. Бугунги кун футбол мухлисларининг аксар қисми менинг оила аъзоларим томонидан тайёрланган репортаж ёки кўрсатувлар ҳақида билмайди. Шунингдек, бугун менинг оила аъзоларимни аёвсиз ва асоссиз танқид қилаётган кишиларнинг айримлари мен тилга олиб ўтган даврларда мен каби мактаб ўқувчиси ёки боғча тарбияланувчиси бўлган.

Додам ёки отамни таниган, улар тайёрлаган репортаж ва кўрсатувларга тирик гувоҳлар айтишсин, улар футболни булғалаш билан машғул бўлишганми ёки унинг оғриқли муаммоларига тегиб ўтишганми? Агар бугунга келиб улар бошлаган ишни оимламизнинг яна икки аъзо давом эттираётган бўлса, бунинг ҳеч қандай ёмон жойи йўқ. От изини той босади. Масалан ҳакамликда Эрматовлар, Нажафалиевлар, бевосита футболнинг ўзида Усмоновлар, Қосимовлар, Абрамовлар, Абдураимовлар, Жалилов-у, Усмонхўжаевлар бор. Ва албатта бунинг ҳеч қандай ажабланарли жойи йўқ.

Мана энди айрим журналист ва мухлисларга савол: сиз буларнинг ҳар бирига алоҳида шахс сифатида баҳо бера оласизми? Масалан Азамат Абдураимовнинг ҳар бир ютуғига қарсак чалган одам, кейинчалик унинг отасини албатта эсга олиб ўтади. Бироқ Азаматнинг ўзига баҳо берилаётганда Абдураимов эканини четга суриб туриш керак. Йўқса обьективликдан чекинилиши мумкин.

“Оловдан кейин кул қолади”, деганди менга устозларимдан бири Хайрулла Ҳамидов (бу ҳақда алоҳида ёзиш ниятим бор). Мен Ҳамидовнинг бу гапини ҳозиргача ёддан чиқармадим ва чиқармайман ҳам. Журналистикага қадам қўйган илк кунларимданоқ оиламдагилар билан солиштириш бошланган ва мен бунга кўникиб кетганман. Бироқ кимнидир ҳақоратлаётганда ёки танқид қилаётганда унинг аждодларига тил текказиб ўтишга ҳеч кимнинг ҳаққи йўқ. Ота қилган айб учун ўғил ҳам жавоб берадиган тузум ўтиб кетганидек, ақлини таниган ўғил ўзи учун жавоб бериши керак. Ва албатта маънили одам буни ҳисобга олмоғи лозим деб биламан. Зеро ўзим Равшан Эрматов ҳақида ёзаётганда унинг отасини тинч қўяман. Хаттоки футболчи-ю санъаткорлар ҳақида гап кетганида унинг одамийлиги-ю, иқтидорини алоҳида-алоҳида кўришга ҳаракат қиламан. Муниса Ризаеванинг қандай суратлари тарқалмасин, унинг санъати борасидаги фикримга бу таъсир қилмайди. Ёхуд Ибрагимович-у Бартоннинг ҳаётдаги образи жуда қўрқинчли бўлмасин, мен уларни барибир яхши футболчи сифатида қайд этавераман.

Журналистикада ҳам шундай бўлиши тарафдориман. Мен ҳаётдаги образимни хурмат қилишларини сўрамайман. У кимгадир ёқади, кимгадир эса йўқ. Ҳаммага бирдек ёқишнинг иложи ҳам йўқ. Бироқ қилган ҳар бир ишимда оиламдагилар номини тилга олиб ўтадиган паст кишиларни жиним суймайди. Буни ҳақорат деб биламан. Журналистика сохасида катта обрўга эга кишилар бор. Улардан кимидир оддий деҳқон фарзанди, яна кимидир жуда бадавлат кишининг боласи. Нима фарқи бор? Инсон танлаган йўлида давом этиши, қандайдир ютуққа эришишида ижтимоий келиб чиқиши аҳамиятсиз. Муҳими меҳнат, изланиш ва албатта Худо томонидан берилган насиба.

“Спорт” каналида тайёрлайдиган лавҳаларим-у, кўрсатувларимни отам ёки додам мухлислар қатори кузатишади. Унда нима дейман-у, қайси жихатларга алоҳида урғу бераман, фақатгина лавха эфир юзини кўргачгина билишади. Шундан кейингина унга муносабат билдиришади. Шу вақтга қадар “закас” эвазига мақола ёзиш ёки кимнидир ер билан 1та қилиш таклифи бўлган эмас. Чунки бундай пасткашликка йўл қўймаслигимизни билишади. Шу ўринда симпатия ва адоватни аралаштириб юбормаслигингиздан умидим бор. Биринчи холатни журналистикада бемалол кечириш мумкин. Аммо иккинчи холат билан мақола ёзиш холислик принципининг бузилишига олиб келади. Агар қайсидир кўрсатув ёки лавхам “закасной” эканига урғу бермоқчи бўлсангиз, мархамат унинг асослаб беринг. Асос ва факт бор бўлса қандай ҳам яхши?!

Ҳа, айтганча, бир марта “заказ” мақола ёзиш таклифи билан чиқилган. Ўзбекистон терма жамоаси Хиросимадан чемпион бўлиб қайтаётганда баъзи футболчилар шахсий манфаат йўлида сиқувга олинган. Улар таклифга рози бўлмагач, ўзларини ер билан 1та қилиши мумкин бўлган мақолага буюртма берилган. Сиз таниган Ахбор Имомхўжаев бундай ишдан бўйин товлаган, аммо орамизда касб этикасини оёқ ости қиладиган касбдошлар борки, адолат чегаларидан йироқ бўлган буюртма мақола барибир босилиб чиққан. Акромовнинг хинд руписига, Қосимовнинг рус рублига сотилгани борасидаги мақола кўпчиликнинг ёдида бўлса керак. Қачонлардир бу ҳақда ҳам блог ёзиш ниятим йўқ эмас. Ва мана шундай касбдошларим борлиги учун ҳам ўзимга тегишли бўлган аккаунтларим тепасига “Журналист, который не хочет быть журналистом” деб ёзиб қўйганман...

Давоми бор...      

Паттачилар

Бир қўшним бор, футболнинг ҳақиқий мухлиси. Оддий мухлис ва маълум жамоа фанати ўртасидаги фарқни онгли равишда тушунадиган ақлли инсон. «Пахтакор»нинг пойтахтдаги ва умуман Тошкентда бўлиб ўтадиган халқаро ўйинлар, марказий учрашувларни қўйиб юбормасликка ҳаракат қилади. Агар Олий лиганинг қолган ўйинлари ҳам талабга жавоб берганида, у ҳар турдаги 1та ўйинни стадиондан кузатиб боришига шубҳам йўқ.

Шу қўшнимга икки сафардан бери чипта топиб беришни ният қилиб, уддалай олмадим. Аслида кимгадир оғирлиги тушмайди. Чиптахона қаерда-ю, қайси пайтда чипта топиб бўлишини яхши билади. Фақатгина Ливан, Қатар каби терма жамоалар Тошкентга келгач, чипта ололмади. Ҳар сафар касса олдида кута-кута қайтиб келди.

Ҳар биримизнинг футболга умуман алоқаси йўқ бўлган танишларимиз бор. Ливан қандай жамоа-ю, Қатар Тошкентга қандай мақсадда ташриф буюрганидан мутлақо бехабар улар. Лекин анча овоза бўлган янги стадиондаги қандайдир машҳур ўйинни кўриш улар учун ҳам қизиқарли. Бойроқларига деса чипта 100 минг сўм бўлмайдими!

Бу холат айрим мутасадди рахбарлар учун жуда асқотади. Чипта савдосида сунъий тирбандликни вужудга келтириш улар учун муаммо эмас. Савдо тушумининг қонуний рақамлари терма жамоалар маркази ҳисоб рақамига ўтади. Чиптанинг олиб-сотарлар қўлига ўтиши эса уни олиб-сотар қўлига берадиган ва олиб сотадиганлар учун фойдали. Ўйин арафасида чиптанинг ўз нархидан 4-5 баробар қимматлашиб кетиши тахминий рақамларни тасаввур қилиб кўриш учун етарлидир.

Футбол биринчи навбатда мухлислар учун ўйналади. Демак, аммамнинг футболга умуман қизиқмайдиган ўғлидан кўра ҳалиги қўшнимнинг футболни стадиондан туриб томоша қилишга бўлган ҳаққи озгина бўлсада кўпроқ. Зеро клубларимиз ва терма жамоанинг мағлубиятларидан ўша киши кўпроқ азият чекади, бош жамоа ғалаба қозонган пайтда эса ўзини дунёдаги энг бахтли инсонлар қаторида хис қилади. Тўғри, 100 минг сўмга чипта сотиб олишга унинг қурби етмайди. Лекин чиптанинг асл нархи 15 минг сўм бўлчаси?

Терма жамоалар маркази футболимизнинг энг кўп маблағ сарф қилувчи ташкилотидир. Бундан кўз юмиб бўлмайди. Ҳар бир ёш терма жамоаларнинг бошдан-оёқ кийими-ю, уларнинг хорижий йиғинлари ва мукофот пуллари ҳазилакам маблағни талаб қилмайди. Мираброр Зуфаровичнинг ЎФФга ташрифидан кейин нафақат миллий терма жамоа, балки турли ёшдаги термаларга ҳам эътибор тубдан ўзгарди. Энг муҳими ЎФФ президенти терма жамоалар марказининг кам-кўсти учун етарли маблағ топиш системасини йўлга қўя олди.

Ўзбекистон терма жамоасининг ЖЧ саралаш учрашувларига бўлган қизиқиш анча катта. Айниқса сўнгги босқичдаги барча учрашувда стадион мухлислар билан тўлиб тошади. Мана шундай пайтда чипта савдосидан тушадиган даромад терма жамоалар маркази учун айни муддаодир. Бироқ чипта савдосидаги муаммо ва ўзбошимчаликлар сабаб мухлислар орасида «терма жамоалар маркази чиптанинг олиб-сотарлар қўлига чиқиб кетишидан манфаатдормикан?!» қабилидаги шубҳалар пайдо бўлди. Чунки чипта савдосидаги сунъийликни деярли ҳамма билиб туради-ю, аммо ҳар янги ўйин олдидан у билан боғлиқ муаммолар яна қалқиб чиқаверади.

Бироқ ақл билан фикр юритилса, бунга ишониш қийин. Масалан чипталар ўз нархида сотилган тақдирда ва стадион мухлислар билан тўлган ўйинларда энг камида 600 миллион сўм терма жамоалар маркази ҳисоб рақамида бўлади. Шу билан биргаликда мухлислар орасида норозилик келтириб чиқаришни ҳеч қандай сабаб билан оқлаб бўлмайди ва бунга айнан нуфузли ташкилотнинг бош бўлишини тасаввур қилиш қийин. Боз устига, Ўзбекистон ҳамда Қатар терма жамоалари ўйинидаги чипта савдоси билан терма жамоалар маркази эмас, бошқа ташкилотнинг шуғуллангани юқоридаги таҳминлар асоссиз эканидан далолат беради. Яъни, терма жамоалар маркази ҳисоб рақами учун қонуний рақамлар ўтказиб берилди-ю, қолган фойда чипта савдоси билан шуғулланганлар учун қолади. Хулоса: терма жамоалар маркази қонуий рақамлардан ортиғи учун даъвогар эмас. Сунъийлик учун ўз мансабини суистеъмол қилаётган айрим кишилар жавобгар холос.

Кулгули томони, чипта савдосидаги муаммоларга ечим сифатида, улар маҳалла комиссиялари-ю, давлат ташкилотлари, шунингдек, олий ўқув юртларига бўлиб берилди. Бу билан гўёки чипталарнинг олиб сотарлар қўлига чиқиб кетиши олди олинди. Ва албатта тарқатилган чипталар адади ошкор қилинмади. Аниқроғи, футбол мухлислар учун ўйналади деган шиор бир четда қолди. Мухлислар касса олдида уч кун офтобда сарғайишди-ю, айрим ташкилотлар ғойибдан келиб қолган чипталар билан нима хоҳлашса шуни қилишди. Тошкент маҳаллалари учун тарқатилган чиптанинг олис қишлоқлардан ташриф буюрганлар қўлига ўз нархида етиб бормаслиги кундек равшан. Аслида ҳар бир масаланинг нейтрал ечими бор. Фақатгина буни онгли равишда тушуниш ёки айрим кимсалар ўз нафсини озгина тийиб туриши керак бўлади.

«Бунёдкор» стадиони чими билан боғлик муаммолар шу йил бартараф этилса, келаси йилдан бошлаб миллий терма жамоанинг барча ўйинлари айнан мана шу стадионда ўтказилиши катта эҳтимол. Зеро айни пайтда бундан-да яхши стадионга эга эмасмиз. Агар футболдаги катта масалаларни ҳал қиладиган инсонлар чиндан ҳам чипта савдоси масаласини тартибга солишни исташса, уни электронлаштириш лозим (бу таклиф билан бир қатор ҳамкасбларимиз чиқишган, бироқ таклифга хайрихоҳлик билдирилмаган). Олдиндан бир нарсани айтиш керакки, электронлаштириш вазиятни тартибга солиш учун керак. Яъни, интернетни тушунмайдиган киши стадионга кира олмайди деган фикрга бормаслик лозим.

Масалан, «Бунёдкор» стадиони ўз бағрига 34 минг ишқибозни сиғдира олади. Булар орасида футболга алоқадор шахслар, терма жамоалар фан-клуби, журналистлар, меҳмон жамоа мухлислари, ОФК, ФИФА каби ташкилотлар учун тегишли бўлган ўринлар ҳам борлигини ҳисобга олиб, йил бошидан таҳминан 20-25 минг ўриндиқни бутун бир мавсум учун сотишни йўлга қўйиш мумкин. Аммамнинг ўғли 4 йилда 1 марта футболга тушади. Қўшним эса бир йилда камида 15та учрашувни мана шу стадионда томоша қилишни истайди. Агар у ўзи учун 1та ўриндиқни бутун бир мавсум учун сотиб ололса, бунда футбол мухлислари манфаати ҳисобга олинган бўлади. Ва албатта ҳақиқий футбол мухлиси йил аввалидаёқ ўзи учун 1та ўриндиқ сотиб олишдан ва шу йўл билан чипта савдосидаги қинғирликлардан қутилиб қолишдан ўзини тиймайди.

Терма жамоа ёки шу стадионда ўйнайдиган клубнинг ҳар бир ўйинига паспорт ксеракопияси билан ташриф буюриб, фақатгина уни кўрсатган ҳолда чипта ҳарид қилиш масаласи айрим рахбарлар томонидан ўйлаб топилган расмиятчиликдан бошқа нарса эмас. Яъни, электрон қўлланмага асосланмаган система ҳеч қанакасига иш бермайди. Биргина паспорт ксеракопияси билан 100та чипта ҳарид қилиш ҳам ёки 100та одамнинг паспорт ксеракопияси билан 200та чипта олиб-сотар томонидан олиниши ҳам мумкин. Электронлаштирилган система эса бундай ишни бартараф қила олади.

Тўлиқ мавсум учун 20-25 мингта ўриндиқни электрон йўл билан бир йилда бир марта расмийлаштириш клуб учун оғир иш эмас. Масалан сиз ўз паспортингизни кўпи билан 4та ўриндиқ учун расмийлаштирасиз ва шу ўриндиқларни мавсум сўнггига қадар ўз номингизга сотиб оласиз. Демак, стадионда бўлиб ўтадиган ҳар қандай ўйин чиптасини ўз нархида сотиб олиш имконини қўлга киритасиз. Чунки сиз сотиб олган ўриндиқларни бошқа биров эгаллай олмайди. У сизнинг номингизга расмийлаштирилган бўлади. Агарда сиз хорижда бўлсангиз ёки қайсидир ўйинни қандайдир сабаб билан кўришни истамасангиз чипта билан шуғулланувчи ташкилотни ўйинга 3-5 кун қолганида хабардор қиласиз ва сизнинг чиптангиз эркин савдога чиқариб юборилади. Бу борада сотувчи ва талабгор ўртасидаги шартномага айрим бандларни ҳам киритиш мумкин. Масалан сиз кетма-кет бир нечта учрашувга ташриф буюрмасангиз сизга тегишли ўриндиқлар эркин савдога қўйилиши ёки бу ўриндиқлар учун ҳуқуқингиздан маҳрум бўлишингиз мумкин.

Терма жамоалар маркази бу билан чипта муаммларидан қутулади ва ўзига ёғилаётган қатор айбловлардан четда қолади. Яъни, чипталар билан шуғулланувчи ташкилот белгиланган суммани терма жамоалар маркази ҳисоб рақамига ўтказиб беради. Ўз навбатида мухлислар ўзлари учун кафолатланган ўриндиққа эга бўлишади. Мазкур ўриндиқларни ҳам жойлашган жойи ва футбол кўриш учун қулайлигига қараб нархлаш мумкин. 4 ёки 5тадан ортиқ ўриндиқни сотиб ололмаслик чипталарнинг олиб сотарлар қўлига ўтиб кетишидан асрайди. Шунингдек, олиб сотарларнинг ўзи ҳам йилда кўпи билан 3-5 марта бўладиган марказий ўйинлар учун таваккал қилиб, мавсум бошидан бир нечта ўриндиқни сотиб олишмайди.

Бу борада яна бир қатор таклифларни ўрганиб чиқиш мумкин. Юқоридаги таклиф ҳам камчиликлардан холи эмас албатта. У тартибга солиш ва маълум ўзгартиришлар киритишга мухтож. Муҳими, футбол мухлисларининг ҳуқуқи айрим кишилар томонидан паймол қилинмаслиги. Мен шунчаки ҳалиги қўшнимнинг футболни стадионда кўришини хоҳлайман холос.

P.S. “Истиқлол” санъат саройида бўлиб ўтадиган бир қатор концертлар ташкилотчиси Арслон Камоловни кўпчилик яхши танийди. Мазкур инсонни 4 минг кишига мўлжалланган концертлар учун чипта масаласини тўлиқ тартибга сололгани учун жуда хурмат қиламан. У ўтказадиган концертлар учун чиқарилган чипталар олиб-сотарлар қўлига ўтмайди. Сабаби Арслон Камолов чипталарни интернет орқали сотади. Масалан сиз нафақат Ўзбекистон, балки хориждан туриб ҳам интернет саҳифасида кўрсатиб қўйилган ўриндиқни ўзингиз учун банд қилиш имконига эгасиз. Ўзбекистон шароитида интернет тўловлар тўла тараққий этмагани учун сиз фақатгина брон қилиш билан чекланасиз ва концертга маълум муддат қолгунига қадар уни сарой кассаларидан сотиб олиб кетасиз. Сарой кассасидагилар ҳам чиптани айнан сизнинг паспортингизга расмийлаштириб беришади ва сиз концертга паспорт ҳамда чипта текширувидан кейин киритиласиз. Яъни, брон қилган чиптангизни бошқа кишига сота олмаймиз. Агар ўзингиз билан 9та кишини концертга олиб киришни истасангиз, ўнинчи инсон айнан Сиз бўлишингиз лозим. Чунки қолган 9та чипта айнан сизнинг номингизга расмийлаштирилган.    

Қатар билан ўйинга Шораҳмедов керак!

Бразилияда нафақат иқтидорли футболчилар, балки малакали мураббийлар ҳам  исталганча топилади. Лекин уларнинг аксарияти мамлакат бош жамоасини бошқаришни истамайди. Бунинг фақат биргина сабаби бор, мамлакатда барча ўзини футбол билимдони ҳисоблайди ва терма жамоа муррабийига камида 200 миллион киши таркиб борасида ақл ўргатади.
Худога шукр, бизда бу даражада эмас. Аниқроғи, мухлисларнинг аксарияти ўз фикрини билдиради, бироқ мазкур холат мураббий учун мамлакат миқёсидаги босим эмас. Энг қизиғи, тортишувлар бутун таркиб бўйича эмас, асосан 3-4 футболчи борасида бўлади: нега бу ўйинчи термага чақирилади ёки нега Гейнрих бошидан туширилмайди ва шунга ўхшаш. Корея билан ўйингача мен “Нега Акмал Шораҳмедов асосий таркибда тушади?” деган саволни учратмагандим. Бунинг сабаби оддий, у ҳозирги кунда ўнг қанот ҳимоячилари орасида энг яхшиси. Бу позицияда, шунингдек, Шавкат Муллажонов ва Ислом Иномов ҳам ўйнаши мумкин, лекин тезкорлик ва ҳужумга қўшилиш борасида Шораҳмедовнинг улардан устунлик томони бор. Санжар Турсунов терма жамоанинг муҳим 2 голига муаллифлик қилганида Акмалнинг ҳам етарлича улуши бор деб бемалол айтиш мумкин. Айнан у ўнг қанотни бутунлай ёпгани учун рақиблар марказга ўтган Санжарни бўш қолдиришди ва у яратилган имкониятлардан оқилона фойдаланди.

Лекин Корея билан ўйинда тўп Шораҳмедовнинг бошига тегиб дарвозамизга бориб тушганидан сўнг, мағлубиятга ёлғиз у айбдор бўлиб қолди, гўё. Мен бугун футболда автоголлар учраб туриши, ҳатто жаҳон футбол юлзузи Криштиан Роналду ҳам ўз дарвозсини ишғол қилгани ҳақида гапирмоқчи эмасман. Агар ўша ўйинда термамиз ғалаба қозониб, Бразилияга йўлланмани қўлга киритганида, Акмалнинг автоголи эсланмасди ҳам. Афсуски, шу куни омад биздан юз ўгирди ва ўша гол учрашув тақдирини ҳал қилгани учун барча калтак Шораҳмедов бошида сина бошлади. Асосан муҳлислар томонидан. Футболчилар иложи борича уни қўллаб-қувватлашга интилишди. Сабаби бу қисмат уларнинг хар бири билан содир бўлиши мумкин эди. Мутаҳассисларнинг фикри ҳам деярли якдил бўлди: “Бу вазиятда Шораҳмедовни айблаб бўлмайди, у тўп Тўхтахўжаевдан ўтиб кетишини кутмаган, тўпга бош қўйишининг сабаби эса орқасида турган рақиб футболчиси эди. Яъни, у тўпга тегмаганда ҳам, рақиб ҳужумчиси бош билан зарба берарди. Агар тўп тўғри Шораҳмедовга келганда у совуққонлик билан уни майдон ташқарисига чиқариб юборган бўларди. Лекин кутилмаганда келиб қолгани учун у мўлжалда адашди”. Нечта мутаҳассис билан суҳбатлашган бўлсам, деярли барчасининг фикри шундай бўлди.

Энди сарлавҳа тўғрисида. Биз Қатарни ютишимиз шарт. Иложи борича йирик ҳисобда. Лекин буни ҳужумчилар сонини ошириш билан амлга ошириш мушкул. Сабаби Себастьян Куинтанадек ҳужумчилари бор Қатар термаси билан таваккал қилиш салбий оқибатларга олиб келиш катта эхтимол. Демак ҳужумкор қанот ярим ҳимоячилари катта аҳамият касб этади. Яъни, футболчиларимиз тўпни эгаллашлари билан икки қанот ярим ҳимоячиларимиз страйкерга айланишса, уларнинг ўрнини қанот ҳимоячилар тўлдиришади. Яна бошқачароқ ёндошсак, ҳар қандай тактика ҳужум пайтида 3-4-3 га айланди ва рақиб ҳужумни ҳам ўйламай, ҳимояда “автобус” ясашга мажбур бўлади. Албатта бу катта кучни талаб этади, айниқса қанот ўйинчиларида. Лекин термамиз тақдирини хал қиладиган ўйин учун футболчиларимиз бор кучларини сарфлашларига шубҳа йўқ. Чап қанот учун бу борада ижрочилар етарли. Денисов, Хасанов, Гадоевларнинг хар бири бу вазифани уддалай олади. Уларнинг тезлиги ҳам, жисмоний ҳолати ҳам меъёрида. Афсуски, ўнг қанотда вариантлар кам. Мен бу позицияда юқоридаги схемани уддалай оладиган фақат битта қанот ўйинчисини кўрмоқдаман – Шораҳмедов! Страйкер ролини эса Турсунов-Аҳмедов-Кападзе учлигидан бирортаси эплаши мумкин.

Шораҳмедов Жанубий Кореяга қарши ўйинни ёмон бошламаганди. Бироқ биргина автогол сабаб унинг руҳиятида ўзгариш пайдо бўлганини пайқаш қийин эмас. Менимча, ўтган бир ҳафта давомида у ўзини тиклаб олишга улгуради ва буни янги ўйиндаги муваффақият эвазига ювишга интилади. Бунда албатта мухлисларнинг қўллаб-қувватлаши қанчалик рол ўйнашини айтиш шарт эмас. Агар мухлислар бу вазифани уддалай олишса, қолган футболчидардан фарқли ўлароқ Шораҳмедов икки ҳисса катта куч билан майдонга тушишига ишониш мумкин. Шу боисдан ҳам, ўзи билмаган ҳолда қилган биттагина хатоси учун Шораҳмедовни қоралаш ўрнига, унга ўнг қанотдан ҳужум уюштириб, сўнгги автоголини рақиб дарвозасига урилган гол билан ювишини тилаб қолайлик.

Адолат

Ушбу мақола бундан тўрт йил муқаддам "Парвона" газетасида босилиб чиққанди. Газета бош муҳаррири Шуҳрат ака Шокиржонов уни бажонидил қабул қилганлар. Фақатгина орадан маълум вақт ўтиб мазкур мақолага жавоб беришга тўғри келган ва айнан "Парвона"нинг ўзида шу мақолага раддия эълон қилинган.
Тушунишим бўйича мендан ёши ва тажрибаси анча-мунча катта бўлган кишилар мақолани ўрганиб чиқишган ва уни ижобий қабул қилишмаган. Раддиядан кейин дўстим Муҳрим Аъзамхўжаевнинг оналари менинг ёнимни олиб "Парвона"га хат ёзганларини ҳам эслайман. Умуман мазкур воқеаларнинг барчаси мени хурсанд қилган. 18 ёшимда ниманидир бошлай олганимдан қувонган бўлсам керак ҳар холда. 
Ҳозир уни қайта ўқиб чиқиб, нега эътироз билдирганларига тушунмадим. Узуқ-юлуқ фикрлар. Уларнинг бир қанчаси шунчаки асоссиз экани билан ҳам ажралиб туради. Аммо у Исмат ака Ҳушевнинг диққатини ҳам тортгани эсимда. Шу боисдан уни "Дунё ўзбеклари" сайтида ҳам кўриб қолгандим. Ҳозир у ерда бор ёки йўқлигини билмайман. Лекин ўзимдан бошқалар ҳам унга эътиборли бўлишгани учун савол пайдо бўлаверади: унда ўзим тушунмаган қандайдир гап ёки фикр бормикан? Ўзимга қолса бу мақолада қандайдир катта нарса йўқ.Ҳаммаси жуда оддий ва ҳаммаси менинг ҳақиқатим холос...

Агар кимдир Ер юзидан адолат излаб тополмаса, хафа бўлмасин. Сабаби, у боқий дунёда осий бандаларга кўрсатиш учун олиб қўйилган. Инсон жуда хоҳлаган тақдирида ҳам уни бу ердан топа олмайди. Боиси — унинг адолати кимларгадир адолатсизлик бўлиб қолади.

Ўткинчи дунёда адолат ўрнатаман деганлар ҳам бу гаплари билан кимларгадир адолатсизлик қилиб қўйганлар. Нега дейсизми? Чунки ҳамманинг ўз ҳақиқати бор. Ҳақиқат учун курашаётган инсонларни Крилов масалидаги чўртанбалиқ, қисқичбақа ва оққушга ўхшатиш мумкин. Асли ҳақиқат ўртада-ю, лекин уни ҳамма ўз томонига тортаверади.

Қаерда тортишаётган одамларни кўрманг, ҳаммаси ўзича ҳақ. Ўртада адолат ўрнатиб бераман деб хомтама бўлманг, иккисини тингласангиз ҳам иккиси ҳақдек кўринаверади. Бир амаллаб айбдорни топиб берсангиз, тўртинчи одам сизнинг адолатсизлик қилаётганингиздан нолиб қолади. Бошингиз айланиб кетди-а? Фалсафа ўзи шунақа бемаъни нарса. Ичига кириб борганингиз сари сизни ташқарига улоқтириб ташлайверади. Ёмон томони ундан воз кечишнинг ҳам иложи йўқ. Чунки мусбатни манфий эмаслигини билиш учун математикадан олдин фалсафа ва мантиқ керак бўлади.

Сиз ҳам қачонлардир бу фанларни ўқигансиз, тўғрими? Бутун дарс давомида тинмай гапирасиз, мавзуни ичига кириб борасиз-у... Кейин нима деганингизни ўзингиз ҳам билмай қоласиз. Мен бугунги кун журналистларини худди шу манзарага қиёслайман. Йўқ, менимча адашдим. Журналистларимиз Италиядаги Пиза минорасига ўхшашади. Ҳамиша бир томонга оғиб туришади. Бу эса аудиториянинг ғашини келтириб, журналистларни босиб ўтиб кетишади.

Келинг, яна ўша Она заминимизга қайтамиз. У ерда адолат қисман ўрнатиб берилган. Сунъий равишда бўлса ҳам адолат мезонлари ишлаб турипти. Аниқроғи, уни ишлатишяпти. Кимда имконият бўлса, у ўзи учун адолатни мослаб олаяпти. Бунинг оқибатида Ироқ насронийлар оёғи остида хор бўлмоқда. Бу Бушга бир эмас, иккита оёқ кийимини улоқтиришга жазм қила олган ироқлик журналистнинг ҳақиқати. Лекин АҚШнинг нефтлари нега араб сарҳадларида бўлиши керак?! Бу ўша оёқ кийимларга чап бериб қолган Бушнинг ҳақиқати. Агар ўртада туриб бераман десангиз, бошингиз балога қолади. Чунки мен учун, сиз учун, балки у учун ҳам Ироқ ҳақиқати адолат. Лекин улар учун адолатсизлик! Сабаби ҳамма мусулмонлар террорист эмас, лекин ҳамма террористлар мусулмон деган ҳақиқати бор уларнинг. Бу гапда жон йўқ дейсизми? Ўша — жудаям оқдек кўринган Ироқ, Фаластин каби давлатлар жаҳон ҳамжамиятини шу қадар аёвсиз фикрлашга мажбур қилмоқда. Насроний боласига мусулмон расмини чизиб бер дея қалам берсангиз, албатта қўлига қурол ушлатиб қўяди. Бу баъзи мусулмонларнинг хато хатти-ҳаракатлари эвазига содир бўлади. Демак Ироқ ҳам, Америка ҳам ўзича ҳақ. Тинч юришни маслаҳат бераётган Россия ҳам ўзича ҳақ. Лекин кимлар учундир уларнинг учаласи ҳам ноҳақ. Адолат йўқ ўртада.

Ёки давлат газеталари билан хусусий газеталарни олайлик. Бири иккинчисининг наздида енгил-елпи ва бачкана нарсаларни чиқаради, лекин ҳамма уни сотиб олади. Иккинчиси эса биринчисининг наздида давлат нима деса шуни чиқаради, меъёрдан четга чиқмайди. Лекин аудиторияси нисбатан кам. Ўртада туриб берадиган йўлнинг ўзи йўқ. Туриб қолсангиз ҳам ё униси йўқ қилади, ё буниси.

Келинг, осонроқ мисол сифатида футболни олайлик. Ноҳақ одам қози бўлса, додингни кимга айтасан деган гап бор. Ҳакам ҳам худди шу мисолга мос тушади. Бу тарафга ҳуштак чалса у ёқдан сўкиш эшитади, у тарафга чалиб қўйса бу тараф сўкади. Мухлисларимиз ҳам ўзимизники-да. «Ур, мусулмонлар» деса ўлдириб қўйгандан кейин «ўзи нима гуноҳ қилганди» деб суриштира бошлайди. Кўриб кўзинг қувонади киши, шу мухлисларни чет эл ишқибозларидан нимаси кам деб қўямиз. Лекин журналистлар ҳам иккига бўлиниб олса ёмон бўларкан. Худди ўт ўчирувчилар ёнаётган жойга сув сепиш ўрнига, олов олиб бошқа уйларга ҳам қўяётганга ўхшайди.

Журналист аҳли давлат билан жамият ўртасида кўприк вазифасини ўтаб бериши керак. Лекин ўша кўприк икки томон оёғи остида хор бўлаяпти. Бунга ким айбдор? Албатта кўприк қурган инсон! Кўприкни мутахассис қуради. Лекин бугунги журналистлар кўпригини ҳар ким ўзига мослаб қуриб олаяпти. Энг ачинарлиси, бу журналист деган номга доғ тушишига олиб келяпти.

Илгари журналистларнинг хурмати баланд эди. Улар ўзларини хурмат қилардилар ва шу сабабли ҳам бошқаларни ўзларини хурмат қилишга мажбурлай олардилар. Энди эса журналист йўқ бўлиб бораяпти. У ўз ишини маромига етказа олмаётгани учун бошқалар унинг ишига аралашмоқда. Мухлислар наздида уларнинг ҳурмати «0» га тенг! Бири пул деб кимларгадир ишласа, яна бири кимнингдир манфаати йўлида ўзини қурбон қилаверади.

Санъатда устоз кўрмаган ҳофизни ҳеч ким бир чақага олмайди. Журналистика ҳам шундай, уни кимдандир ўрганиш керак. Калласига келган нарсани ҳамма ёза олади. Агар шуни журналист дейдиган бўлсак, унда бир тийинга қиммат эсдаликларни тўлдирганлар ҳам журналист бўлиб қолади. Мен бекорга мақолани адолат ҳақидаги тушунарсиз гаплар билан бошламадим. Ҳеч бўлмаса ўртадаги одамлар салгина адолатли бўлишлари керак. Ҳамма воқеалар кимнингдир манфаати йўлида содир бўлади. Америкада бекорга бомба портламайди, у ерда кимнингдир манфаати бор. Ироқ бекорга қамал қилинмайди, бу ишдан ҳам кимдир манфаатдор. Лекин журналист ўртада тура билиши керак. Унинг беш принципи ичида холислик деган тушунча ҳам бор. Американинг ҳужумини Би-Би-Си ахборот хуружлари билан бошлаб бераяпти. Бунга Ироқ журналисти рози бўлмай туфлисини ечиб отаяпти. Уларда ўз фикрида собит тура билишлик бор. Бизда фикрнинг ўзи борми? Ўзбекистон келажаги буюк давлат! Аҳолисининг 60 фоизидан кўпроғи ёшлардан ташкил топганининг ўзиёқ бундан далолат беради. Лекин шу гапни ким учундир ёзавериш ғалати. Уни ҳис қилиш керак, нима учун шундайлигини тушуниш лозим. Бизнинг ҳам даражамиз кўтарилиши керак. Ўзбекистон пахта планини ошиғи билан бажариб бўлди, энди жиддийроқ нарсалар ҳақида ёзадиган вақт ҳам келди. Бир пайтлар Амир Темур Европани Боязид зулмидан қутқарганда энг катта ишни чопарлар, яъни ҳозирги журналистлар қилиб беришган эди. Охирги пайтда ҳеч кўрдингизми қайсидир суднинг нотўғри қарорини кўтариб чиққан журналистни? Ҳар доим далада байрам! Бу кетишда омборга ўт кетиб қолмаса бўлгани. Чунки халқни тарбиялаши керак бўлган, адолатни тиклашга бел боғлайдиган журналистларнинг ўзи тарбияга муҳтож бўлиб қолди...

Бу гаплар албатта менинг ҳақиқатим, бошқа бир ҳамкасбимники, албатта, бошқача бўлади. Бусиз иложи йўқ. Мен фақатгина тўрт йил ўқиб бор-йўғи журналист бўлишимдан қўрқиб қолдим. Ҳақиқатни ёзадиган инсонлар ҳам бор. Лекин томчи дарёга ғарқ бўлиб кетади. Бўрининг емаса ҳам оғзи қон. Ҳар ким ёзган нарса ҳеч бир қийинчиликсиз газетада чиқиб кетаверса «ким ёзди — журналист ёзди», бўлаверади. Яна уларнинг таниш-билишлари кўплигини айтмайсизми. Радиода шамоллаб қолганлар, ТВда қўрқинчли одамлар кўп ишлашади. Универсал журналистлар кўпаймоқда деб хурсанд бўламизу, ўзимизнинг қўнғироқдек овози бор эски дикторларимизни барибир соғинамиз. «Бугунги хит-парадимизнинг 7-поғонасида бетакрор овоз соҳиби...» дейдиганлар ҳамкасбим эканлигини ўйласам юрагим орқага тортиб кетади. Бу гапларни мактаб ўқувчилари ҳам айта оладилар. Бетакрор овоз соҳибида ҳам овоз бўлса майлига, шундай тараққий этган замонда ҳам шпаклёвка ўхшамаган. Мих билан столни қирсангиз қандай товуш чиқса, шуни шеър қилиб айтилган варианти. Бу ерда ҳам адолат йўқ-да!

Бора-бора папараци ва журналистларни ажрата билишимиз керак-ку! Моддий манфаат йўлида ТВда чиқиш қилаётганлар ҳам журналист эмас. Уларга яна қандайдир бошқача ном ўйлаб топиш керак. Шу мақоламни бирор давлат газетасига олиб борсам, макалатурага ўз ҳиссамни қўшган бўламан. Чунки бу уларнинг ҳақиқатига тўғри келмайди. Лекин ўша буюк журналистларни бир жойга жамлаб ўртага пул ташлаб қўйинг, бир-бирини кўзини ўйиб олишга-да тайёр туради. Бу фақат ўй-хаёл эмас. Ишонмасангиз, ҳар йили журналистлар ўртасида ҳеч бўлмаса бир марта футбол турнири ўтказилади, бориб кузатинг, ўзингиз гувоҳ бўласиз.

Парашютчи ва сапёр ҳаётида бир марта адашади, дейишади. Журналистлар ҳам шуни дастуриламал қилиб олишлари керак. Сабаби уларнинг ҳисоботлари мураккаб нарса. Тарғибот-ташвиқотни билмай туриб журналист бўлиш мумкин эмас. Ўз ҳақиқатини исботлаб бера олмай жар солиш журналистнинг иши эмас. Бу бора-бора фанатизмга олиб келади. Бу эса кейинчалик ўз ичимизда гуруҳларнинг шаклланишига сабаб бўлади. Буни оддийгина спорт ўйинлари ҳам бошлаб бериши мумкин. Икки томон ишқибозлари келиша олмай турганларида қайсидир журналист чиқиб бир томон бўлса ана сизга томоша!

Ҳар нарсага босқичма-босқич эришилгани яхшимикан, деб ўйлаб қоласан киши. Эл ҳурмат қилган журналистларимиз дастлаб газеталарда мусаҳҳиҳ (корректор) бўлиб ишлашган. Кейин тўрт қатор нарсани русчадан ўзбекчага таржима қилишган. Шуни ҳам саккизта жойига ўзгартириш киритилган. Замон талабчан бўлганидан кейин, димоғимиз ҳам кўтарилиб қоларкан. Ёзган нарсамизга кимдир ўзгартириш киритса қовоғимиз очилмайди. Уни ҳақиқатимизни бузганликда айблаймиз. Лекин газета учун унинг мансабдор шахслари масъул бўлишлари керак. Агар уларнинг ўзида ҳам бир нарса бўлмаса қийин масала.

Бир журналист «биз халқнинг савиясига қараб ишлаймиз», деган экан. Халқнинг савиясини белгилашга унинг кучи етармикан? Ўзбек халқи майда-чуда нарсаларга кўп вақтини сарф қилса ҳам, савияси бошқалар ўйлаганчалик паст эмас! Фақатгина узоқ уйқудан уйғониш бироз қийин бўлмоқда. Мен ўша масофани яна Амир Темур замонига олиб бормоқчиман. Эшитган бўлсангиз керак, унинг икки нафар энг яқин ёрдамчиси ҳақида. Улар Ер юзининг деярли ярмини босиб олган инсон ҳақида ҳамиша танқидий фикр билдирганлар. Мана сизга бу дунёда адолат ўрнатишга ҳаракат қилиш. Бугун шу ишни журналистлар амалга оширишлари лозим. Лекин журналистлар бор маҳоратларини дори рекламасига бағишлашмоқда.

Хуллас, бу дунёда адолатнинг ўзи йўқ нарса экан. Ким ҳақлигини ҳам ёлғиз Ҳақ биларкан. Модомики шундай экан, ҳамма ўз ҳуқуқини ва вазифасини билиши керак. Ҳа, ҳеч бўлмаганда ҳуқуқимизни билишимиз керак. Инсоннинг адолатга бўйи пастлик қиларкан. Лекин ўз ҳуқуқини яхши билганлар ҳеч бўлмаса ўз ҳақиқатлари учун кураша оладилар, ўзларини адолатсизликдан ҳимоя қила оладилар. Ўз ҳуқуқини билган киши яшил формани кўрса Азроилни кўргандек бўлмайди. Декан ёки бош муҳаррир йўқлаб қолса ўзини ажалдан хабар келгандек ҳис қилмайди. Ўз ҳуқуқини билмаган тақдирда эса жуда қўпол қилиб айтганда итнинг орқа оёғи бўлиб қолаверади. Етар энди шунча ухлаш. Баҳор ва ёз ўтиб қишга ҳам келиб қолдик.

"SPORT-TV"да футбол транслациялари сони нега камайди?

Маълумки, нафақат Ўзбекистон миллий телерадиокомпанияси (МТРК), балки исталган бошқа мамлакат телевидениеси муаллифлик ҳуқуқи нормаларига амал қилишга мажбур. Айниқса, ўша мамлакат бу борада турли ташкилотларга аъзо бўлса, талаблар янада қаттиқлашади. Ўзбекистон муаллифлик ҳуқуқларини ҳимоя қилиш билан шуғулланиб келаётган қатор халқаро ташкилотлар, чунончи, ЮНЕСКО, Жаҳон интеллектуал мулк ташкилоти (ЖИМТ), Жаҳон савдо ташкилоти (ЖСТ) билан турли йўналишларда халқаро ҳамкорликни амалга ошириб келмоқда.

Жумладан, Ўзбекистондаги мазкур ҳолат нафақат ЮНЕСКО, ЖИМТ, ЖСТ, балки Ўзбекистон Республикаси Интеллектуал мулк агентлиги ва бошқа тегишли идоралар томонидан назорат қилинади. Яқинда қабул қилинган қарорга кўра, МТРКнинг “Спорт” канали эндиликда Европа миллий чемпионатларидан Англия, Испания ва Италия биринчиликларининг трансляцияси ҳуқуқини қўлга киритмагунича намойиш қилмайди. Бунинг учун МТРК тегишли ташкилотлардан телетрансляция ҳуқуқини сотиб олиши талаб этилади.

Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2003 йилдаги “Спорт” телеканалини ташкил этиш тўғрисида”ги қарорини спорт мухлислари томонидан хурсандчилик билан кутиб олдинди. Қарор ижроси ўзини кўп куттирмади ва 2004 йилнинг илк кунидан бошлаб “Спорт” телеканали эфирга узатила бошланди. Канал бир қатор студиялардан иборат бўлиб, улар орасида “Трансляция ва сунъий йўлдош орқали олиб кўрсатиладиган дастурлар студияси” (ТСЙОКДС) алоҳида ўрин тутади. Қайд этиш керак, мазкур студия канал эфир соатларининг катта қисмини қамраб олади. Бироқ шуни унутмаслик керакки, ТСЙОКДСнинг фаолияти бевосита муаллифлик ҳуқуқи билан боғлиқ. Трансляцияларнинг асосий қисми хорижий компаниялар билан ҳамкорликка қараб қолгани сабабли канал муаллифлик ҳуқуқи нормаларига деярли ҳар куни дуч келиши табиий.

Бу борада МТРК секин-аста қамров доирасини кенгайтириб бораётгани сир эмас. Мисол сифатида компаниянинг сўнгги жаҳон (2010 йил, ЖАР) ва Европа (2008 йил, Австрия ва Швейцария, 2012 йил, Украина ва Польша) чемпионатлари ўйинлари трансляция ҳуқуқини сотиб олганини кўрсатиш мумкин. Шунингдек, Ёзги ва Қишки олимпиада ўйинлари трансляцияси ҳам МТРК томонидан муаллифлик ҳуқуқи меъёрлари асосида қўлга киритилди. Аммо яна бир қатор мусобақалар борки, компания мазкур турнирлар телетрансляцияси ҳуқуқини босқичма-босқич қўлга киритишни мақсад қилган. Улар орасида “Спорт” телеканали эфир соатларининг энг катта қисмини ташкил қиладиган, шунингдек, кўпчилик кузатиб борадиган Европа миллий чемпионатлардир.  

“Спорт” телеканали бугунга қадар Европа миллий чемпионатлари трансляцияси ҳуқуқини қўлга киритмаган. Лекин канал мухлислар талаби ва истакларидан келиб чиқиб Европа яшил майдонларида бўлиб ўтадиган қизиқарли учрашувларни имкон қадар эфирга узатишга ҳаракат қилди. Бу борада “Спорт” канали жаҳоннинг кўплаб мамлакатлари телеканалларини ҳам ортда қолдиргани ҳолда, ўзи истаган ва мухлислар учун қизиқарли бўлган ўйинларнинг барчасини намойиш қилиб келди. Гарчи сифат борасида трансляциялар мақташга арзигулик бўлмаса-да, канал ўз имконияти даражасида аудитория талабини қондиришга интилди. Аммо бу жараён узоқ давом этиши мумкин эмасди. Эртами-кечми, МТРК мазкур ҳолатга барҳам бериши ва трансляция ҳуқуқини қўлга киритиши талаб этиларди.

“Спорт” канали Англиянинг “Advisers Media Internatioanal” (AMI) ҳамда “Eurasian Broadcasting Enterprise LTD” (EBEL) компанияларига тегишли бўлган ҳуқуқдан фойдаланиб келди. AMI Англия Премьер-лигаси ўйинлари телетрансляция ҳуқуқига эгалик қилса (2011/2012, 2012/2013), EBEL бу борада Италия “А” серияси ва Испания BBVA лигаси (2012/2015) ўйинларининг айрим давлатлар учун телетрансляция ҳуқуқини қўлга киритган. Компаниялар веб-сайтида ёзилишича, уларга тегишли ҳуқуқдан фойдаланиш учун Арманистон, Беларусь, Грузия, Молдова, Озарбойжон, Қирғизистон, Қозоғистон, Тожикистон, Туркманистон ҳамда Ўзбекистон каби мамлакатлар бевосита компаниянинг ўзи билан музокара олиб боришлари керак бўлади.

МТРК “Спорт” телеканали билан боғлиқ бўлган трансляция масалаларини айнан Европа миллий чемпионати ўйинларидан бошлашга қарор қилган кўринади. Боиси каналда Европанинг бир қатор миллий чемпионати ўйинлари трансляцияси тўхтатилди. Аммо кўринишидан Европа Чемпионлар лигаси, Европа лигаси, шунингдек, Россия, Франция, Германия каби чемпионатлар трансляцияси борасидаги ишлар кейинги босқичда кўриб чиқилади. Сабаби мазкур мусобақалар трансляцияси ҳозирча тўхтамаган. Бундан шундай хулосага келиш мумкинки, энг қизиқарли ва керакли бўлган мусобақаларнинг трансляция ҳуқуқини МТРК босқичма-босқич сотиб олишга ҳаракат қилади.    

Умуман, МТРК илк эътиборни энг кучли 3та лигадан бошлагани мантиқан тўғри. Зеро айнан мазкур лигалар трансляциясига бўлган талаб жуда катта ва қаттиқ назорат қилинади. Шу боисдан муаллифлик ҳуқуқи меъёрларига амал қилмаслик нафақат канал, балки мамлакатнинг халқаро майдондаги обрўсига ҳам салбий таъсир кўрсатиши мумкин. Масалан Англия Премьер Лигаси (АПЛ) ўйинлари трансляция ҳуқуқини 200га яқин мамлакат сотиб олади. Унинг умумий аудиторияси 5 миллиард киши деб олинишининг ўзиёқ, Англия миллий чемпионати нуфузини кўрсатиб турибди. Мазкур рақамлар орасида Ўзбекистондаги аудитория ҳам ҳисобга олингани катта эҳтимол. Демак, “Спорт” канали АПЛ ўйинларини намойиш қилишини тегишли халқаро ташкилотлар яхши билишади.

Ўзбекистонда ЖСТга аъзо бўлишга тайёргарлик жараёни учун алоҳида ишчи гуруҳ тузилган бўлиб, у мамлакат ҳудудида муаллифлик ҳуқуқи меъёрларини амалга ошириш механизмларини ҳам кузатиб боради ва бу борада Ҳукуматга тегишли тавсиялар беради.
“Спорт” канали билан боғлиқ вазият юзасидан халқаро ташкилотлар кўринишидан ҳозирга қадар кескин қарор қабул қилишмаган. Ўз навбатида, ЎзМТРК ва умуман, Ўзбекистон ҳукумати ҳам кескин чора кўрилишини кутиш ниятида эмас.

“Спорт” телеканали еврофутбол ихлосмандларининг талабини қондириш учун ҳаминқадар ҳаракат қилди ҳамда “Al-Jazeera”, “Eurosport”, “Россия-2” каби каналлар трансляциясидан фойдаланди. Бироқ бунда сифат ва тўлақонли трансляция кафолатланмайди. Сигнал баъзан жуда ёмон бўлиши ёки узилиб қолиши ҳоллари кўп кузатилади. Бундан ташқари жонли эфир жараёни режиссёрлар учун бош оғриқ бўлиб, улар ўйинни бошлаб берадиган ҳакам ҳуштаги ва финал ҳуштагига тақаб трансляция тақдим этишади. Боиси жонли эфирда сигнал қабул қилинаётган канал бошқа кадрга ёки рекламага ўтиб кетиши катта эхтимол. Шундай вақтлар бўлганки, муҳим ўйинларни Россия ёки Қозоғистоннинг бирорта канали намойиш эта олмаган бир вақтда “Спорт” телеканали тоза интершум билан ўша учрашувни жонли равишда эфирга узатган. Яъни, ўзбекистонлик футбол мухлисларининг талаб ва истаклари ҳурмати канал таваккал қилишга мажбур бўлган.

Юқорида номлари кўрсатилган AMI ҳамда EBEL компаниялари билан ҳамкорлик ҳуқуқий жиҳатдан йўлга қўйилса нафақат трансляция сифати, балки уларнинг шарҳлари ҳам сезиларли равишда яхшиланади. Жамоаларнинг ечиниш хонасидан чиқиб келишидан тортиб, улар майдонни тарк этгунларига қадар бўлган вазиятлар бемалол намойиш этилади. Айни вақтда МТРК мазкур вазият юзасидан музокарага киришишга тайёргарлик кўраётгани катта эҳтимол. Бу, биринчи навбатда, канал эфир соатлари вақтининг сифатли тақсимланишига замин яратса, иккинчи томондан халқаро келишувлар талабига тўлалигича жавоб беради.

Россиянинг “НТВ+” канали АПЛ ўйинлари трансляцияси ҳуқуқини 2 йил деганда қайтариб олишга муваффақ бўлгани хеч кимга сир эмас. Унга кўра, мазкур канал навбатдаги уч мавсум (2013/14, 2014/15 ва 2015/16) давомида Англия чемпионати ўйинларини намойиш қилади. Режага кўра, канал 1та мавсумнинг 220 дан ортиқ ўйинини олиб кўрсатишни режалаштирган. Россия телеканаллари орасида рақобатнинг кучли эканини инобатга оладиган бўлсак, бу “НТВ+” учун катта ютуқ эканини тушиниш мумкин. Ўзбекистон шароитида эса, фақатгина МТРК бу ҳуқуқни қўлга кирита олади. Трансляция ҳуқуқини сотиш борасида AMI, EBEL каби компаниялар камида 5-6та пакет таклифи билан чиқишлари катта эҳтимол. Янги босқичга эндигина кириб келаётган ЎзМТРК учун энг камтар пакет ҳуқуқини қўлга киритиш ҳам катта ютуқ. Бу билан футбол мухлислари тоза интершумга эга бўлган сифатли ҳамда кафолатга эга трансляциялардан баҳраманд бўлишади.

Шу ўринда савол туғилиши табиий: “Спорт” телеканали ОФК тасарруфидаги мусобақалар трансляцияларини қандай қўлга киритади? Яхши биласизки, ОФК бир неча йилдан бери “World Sport Group” (WSG) компанияси билан ҳамкорлик қилиб келади. Яъни, ОФК тасарруфидаги барча мусобақаларнинг финал босқичи телетрансляцияси ҳуқуқи бевосита WSGга тегишли. Масалан Осиё чемпионлар лигаси (ОЧЛ). Табиийки, WSG ОЧЛда жамоаси иштирок этадиган барча малакатга ўз техникаси билан етиб бора олмайди. Шу сабабли компания Ўзбекистон ҳудудидаги ўйинларни сунъий йўлдошга узатиш учун МТРК техникасидан фойдаланишга мажбур. Демак, ўртада ўзаро бартер юзага келади ва маҳаллий канал чемпионлар лигасининг Ўзбекистондан ташқарида бўладиган ўйинларини ҳам трансляция қилиш ҳуқуқини қўлга киритади.

“Спорт” телеканали ва умуман, МТРК мухлислар талаб ва истакларини хурмат қилгани ҳолда, ўз имконияти даражасида фаолият олиб боради. Бироқ халқаро ўйинлар трансляцияси мураккаб масала ва унинг ҳуқуқини қўлга киритиш ҳазилакам маблағни талаб қилмайди. Мен кучли учлик миллий чемпионати ўйинларининг трансляцияси тўхтатилганини олдинга қадам деб баҳолаган бўлардим. Муаллифлик ҳуқуқи қачон ва қай тариқа қўлга киритилиши бизга қоронғу. Муҳими, МТРК раҳбарлари масаланинг нечоғли аҳамиятли эканини яхши тушуниб туришибди ва ишонамизки, бу борада олдинги силжиш албатта бўлади. Агар компания трансляция ҳуқуқини босқичма-босқич қўлга киритадиган бўлса, бу футболга бефарқ бўлмаган барча-барчанинг бирдек ютуғи ва қувончига айланади. Мухлислардан талаб қилинадигани эса озгина сабр ва ишонч. Янги мавсумдан бошлаб сифатли ва ишончли трансляциялар шоҳиди бўлишга умид билдириб қоламиз.

Maktabni sog'ingan ko'nglim...

Mani ko’nglim yomg’ir yog’gan toproqqa o’xshaydi. Unda iz qoldirish uchun ortiqcha harakat shart emas. Mani ko’nglim huddi usha loyga o’xshaydi. Unda iz qoldirish uchun qadam qo’yilsa bas...

Har voqeaning yakunida man usha ko’nglimni ovuta olmay qiynalaman. “Xayr maktabim” kolonkadan fonogramma bo’lib chiqayotganda mani ko’nglim allanechuk bo’ladi. 9 yillik sinfdosh qizlarim ko’zidagi yosh ularning yuziga-yu mani ko’nglimga oqadi. Qo’limdagi tutqunlikdan ozodlikka otilib uchgan oq kabutar ham ko’nglimga taskin bo’lib ko’zdan g’oyib bo’lmaydi. Huddi o’sha tutqunlikka o’rganib qolgandek bir uchishda sinfxonam tokchasiga qo’nadi. Mani ko’nglim aynan shu xonada qolayotganini bu qushdan qaydan bilsin, xayronman...

Ko’nglimning ko’chalari ensamni toza qotiradi. Univerga kirganimdan keyin ham mayning yigirma beshinchisi uyim oynasidan ko’rinib turadigan maktabga, o’sha kabutar qo’nggan xonaga tortaveradi. Chunki uyimdan maktab ko’ringani bilan mani xonamdagi partalar ko’rinmaydi-da... Mana bu partada man o’tirardim. Aslida hov anavi stul maniki. Parta qirrasiga ismimni o’yib yozganim hali ham bor bo’lsa, u so’zimga isbot bo’la oladi. Lekin o’sha parta man uchun haddan tashqari erkinlik ekanini his qilgan kuniyoq kuratorim tumshug’uning tagiga chorlab olgandi. Aslida u mani juda yaxshi ko’rardi. Huddi mani sevgim unikidan kam bo’lmagani kabi. 5-sinfdan 9-sinfgacha hamma sho’xliklarimga chidadi-yu, bor yo’g’i 1 yildan keyin uni tashlab ketishimni tushungandek yoniga chaqirib oldi. Hozir qayerda o’tirishning manga farqi yo’q. Afsuski vaqtga ham farqi yo’q. O’tgan 7 yilda ozgina yiriklashganim o’zimga sezilmagan bo’lsada, negadir shu tobda parta ko’zimga tordek ko’rindi. Biroq ko’nglim shu torlikni sog’indi. Juda sog’indi...

Biz sizlarni maydondan tashqarida ko'proq yaxshi ko'ramiz...:-)

Dekabr oyi so’nggida asosan ikkita xabar e’tiborimni tortdi.

1.       O’zbekistonda professioanl xokkey jamoasi tashkil etiladi.

2.       Oliy liga klublari qoshida ayollar futbol jamoasi tuziladi.

Futbolga rashkim o’zini tutib turolmadi. Boshida “avval futbolni rivojlantirib olsak bo’larmidi...” degan fikr o’tgan bo’lsa, ikkinchisida “Oliy liga klublari o’zi zo’rg’a kun ko’rayapti-ku...” deb qoldim. Birinchi fikrga hozir o’zim qarshi chiqaman. Sababi xokkeyni yoqtiradigan inson futbolni yoqtirishga majbur emas. Biz barcha sport turlarida Xitoy qayd etayotgan natijani yaqin orada takrorlay olmaymiz. Ammo bu 4ta sport turini olib qolib, qolganlarini yo’q qilishni bildirmaydi. Boshqacha aytganda imkonimiz bo’la turib ayrim sport turlariga e’tibor bermaslik juda oqlab bo’ladigan ish emas. Har kimning qiziqishi turlicha.  

Bu bilan bizda xokkeyga imkoniyat bor-u, biz undan foydalanmaymiz demoqchi emasman. Biroq qor ko’rmagan Indoneziya yoki Qatarda emasmiz. Qolaversa bizda xokkey klubi bo’lgan – “Binokor”! Faqatgina 1ta. Adashmasam Toshkentdagi Beruniy metro bekatidagi “Alpomish” sport saroyida “Binokor” o’z o’yinlarini o’tkazgan. Klub qay tariqa yo’q bo’lib ketgani menga ma’lum emas. Mantiqan fikrlaganda O’zbekiston mustaqillikka erishgach “Binokor” Sobiq ittifoq ligalarida ishtirok eta olmasdi. O’sha vaqtda Sobiq ittifoq chempionati eshiklari barcha sport turlari uchun yopilib bo’lingandi. Shu tariqa 70-yillarda tashkil etilgan Sobiq ittifoqning janubiy klubi chempionatsiz qoldi. Balki bizda “Binokor”dan boshqa xokkey klublari ham bo’lganida futbol singari mustaqillikdan keyin alohida O’zbekiston xokkey ligasini tuzish mumkin edi. Biroq Toshkentda nafaqat “Binokor”, balki “Alpomish” sport saroyi ham saqlab qolinmadi. Uning o’rnini “O’zko’rgazmasavdo” egalladi.

Bu holat o’z ta’sirini ko’rsatmay qolmadi albatta. O’zbekistonda qishki sport turlariga bo’lgan qiziqish kamayib ketdi. Vaxolanki Norvegiyaning Lillexammer shahrida bo’lib o’tgan 1994-yilgi qishki olimpiya o’yinlarida O’zbekiston terma jamoasi 1ta oltin medal bilan umumjamoa hisobida 14-o’rinni egallagandi. Lina Cheryazeva fristaylning akrobatika turida 1-o’rinni qo’lga kiritgan. 2010-yilgi qishki olimpiya o’yinlariga Kanadaning Vankuver shahri mezbonlik qildi va unda O’zbekiston nomidan 3 nafar sportchi 2ta sport turida ishtirok etdi. Katta extimol bilan ular qishki olimpiya o’yinlariga Moskva yoki Yevropaning boshqa bir shahrida tayyorgarlik ko’rishgan.

Arab mamlakatlaridan biri (adashmasam Qatar bo’lsa kerak) muz sport saroyini ishg tushirgani haqida eshitgandim. Madomiki arab zaminida bunga imkon bor ekan, muz sport saroylarini O’zbekistonda bemalol ko’paytirish mumkin. Ya’ni, birgina xokkey ligasining vujudga kelishi muz bilan bog’liq bo’lgan yana bir qancha sport turlriga o’z ta’sirini ko’rsatishi katta ehtimol. Bugungi kunda xokkeyning obro’si chakki emas. Ayniqsa shimoliy mintaqalarda xokkey tomoshabopligi borasida futbol bilan bemalol raqobatlasha oladi. Boz ustiga O’zbekistonda xokkeyga qiziquvchilar ham oz emas. Ularning sezilarli qismi o’rta va katta yosh vakillari, ya’ni “Binokor” degan jamoa haqida aniq tasavvurga ega bo’lgan avlod vakillari.

Unutmaslik kerakki, xokkey butunlay yo’qolib ketgan mamlakatda uni qayta tiklash hazilakam mablag’ni talab qilmaydi. Bu haqda O’zbekiston madaniyat va sport ishlari vazirligi yanada aniq tasavvurga ega. Ayni paytd xokkey ligasining tashkil etilishi “ortiqcha yuk”dek ko’rinishi tabiiy hol. Biroq vazirlik bu qarorga kelishdan oldin o’z imkoniyatlarini chamalab ko’rgani aniq, har holda shunga umid qilamiz. Katta mablag’ va bizning futbolga mehrimizni inobatga olmaganda, men xokkey ligasining tashkil etilishida boshqa yomon jihat ko’rganim yo’q. Balki shundan keyin TV orqali figurali uchishni tomosha qilishni juda yoqtiradigan onam bilan muz sport saroyiga borish ham nasib qilar. Aytmoqchi bo’lganim, bizda muz sport turlariga qiziqish bor-u, uni bevosita jonli tomosha qilish imkoni yo’q xolos. Lekin shu “xolos”ning o’zini amalga oshirish ham anchagina qimmat turadi.

Endi esa ikkinchi masala – ayollar futboli. Bu bevosita biz rivojlantirish haqida juda ko’p o’ylaydigan o’zbek futboli bilan bog’liq masala. O’zbekistonda ayollar futboli deganda “Sevinch” (Qarshi) klubi ko’z oldimizga keladi. Avvallari esa “Andijanka” (Andijon), “Gulbahor” (Namangan) klublari ham katta obro’ga ega bo’lishgan. Terma jamoalar bazasi bo’lib shakllangan “Sevinch” klubi va unga yaratilgan shart-sharoitlarni ko’rib aytish mumkinki, O’zbekistonda ayollar futboli rivojlanayotgani fakt. Oliy liga klublari qoshida ayollar futbol klublarini tashkil etish qarori bu borada yana bir muhim qadam bo’lishiga shubha yo’q. Shundan keyin rivojlanish tezligi va ko’rsatkichi sezilarli oshishi turgan gap. Biroq...

Bu borada men nohaq bo’lishim mumkin... Adashmasam sportning ayollarga yarashadigan boshqa turlari ham yetarlicha... Buni ayollar futboliga qarshilik deb tushunishingizni istamayman. Sababi bizda ayollar klublari borligi fakt va umuman olganda ayrim qizlarning to’p tepishi qiziqarli holat. Men shunchaki ayollar futbolidagi ommaviylik darajasini erkaklar futboli bilan bog’lab qo’yishga qarshiman xolos. Oddiy misol, O’zbekiston ayollar terma jamoasi Osiyo chempionatiga chiqa olmasa, men futbolchi qizlardan hafa bo’lmayman. Chiqib qolsa ular kabi quvonaman va xursan bo’laman. Biroq O’zbekiston milliy terma jamoasi jahon chempionatidan qolib ketsa men hafa bo’laman, juda ham. Bu ayollar futbolining erkaklar futboliga bog’lanib qolishi milliy terma jamoaning jahon chempionatidagi ishtirokiga ta’sir qiladi degani emas. Biroq ayollar futboli rivoji yo’lida qilinayotgan mazkur ish Oliy liga klublari rivojini sekinlashtirishi mumkin. Shundoq ham moliyaviy qiyinchiliklar bilan o’ralashib qolayotgan klublar uchun ayollar futboli qo’shimcha yuk bo’lib qolmasligiga hech kim kafolat bera olmaydi.

Osiyoda ayollar futbolini sharqiy Osiyo mamlakatlari darajasiga olib chiqish o’ta mushkul. Biz o’sha mamlakatlar darajasiga qolgan sport turlarida ham chiqa olganimizcha yo’q. Ayollar futboli esa ikki barobar qiyin. Odiiy misol, Yaponiya ayollar futbolida istasa jahon chempioni bo’la oladi. Biz esa juda istasak ham Osiyoning eng kuchli oltinchi jamoasi bo’la olmaymiz. Teng huquqli jamiyatda ayollarni nimadandir cheklab qo’yish noto’g’ri. Agar ularning ichida futbol o’ynashga ishtiyoqmandi bo’lsa bemalol. Biroq ayollar futbolini ommaviy rivojlantirib, bora-bora uning oldiga talablar qo’yadigan ahvolga kelib qolishimiz hozir menga g’alati ko’rinayapti. Bizning erkaklar futboliga bo’lgan talablarimiz yildan-yildan o’sib borayotganini payqash qiyin emas. Bir kun kelib bu ayollar futboliga ham ko’chib o’tishini kim qanday hazm qiladi? 11ta qizni yugurtirib natija talab qilish rosa qiziq bo’lsa kerak. Ayollar sporti qiziqish, ko’ngil ochish vajidan bo’lsa uni qabul qilish mumkin, ayrim qiziquvchilari uchun. Biroq futbol, kurash, tosh ko’tarish va umuman erkaklarga xos sport turlarida ayollarning ommaviy ishtiroki har qancha urinmay menga g’alati ko’rinaveradi.

Shu o’rinda ayollarning futbolga bo’lgan mehrini juda-juda qadrlayman. Bu borada ular rosmana kuch. Futbolchilar uchun ular haqiqiy motivatsiya vazifasini o’tab beradi. Ayollarning futbolga bo’lgan qiziqishi yangi-yangi Messilarning kamol topishida juda muhim rol o’ynaydi. Men ayollar futboliga ham qarshi emasman. Ular bemalol to’p tepishlari mumkin ;-) Biroq ayni vaqtda meni ko’proq erkaklar futboli tashvishga soladi... tushuning, hozir bizga eng yaxshi ayollar futbol terma jamoasidan ko’ra kuchli milliy terma jamoa muhimroq, kuchli futbol liga zarurroq. Shu o’rinda O’zbekiston nomini dunyoga tanitayotgan futbolchi qizlarimizdan ming bor uzr so’rayman. Men sizlarni yaxshi ko’raman va juda xurmat qilaman!

M&TVA-2012

Hammasi twitter’da boshlandi. “Temir xotin”dagi Qo’chqor akaga o’xshab o’zbekning gapini yo hech kim eshitmaydi, yoki eshitadigani 1ta temir topiladi, deb ichimdagini dasturxon qilib o’tirgandim. Bu kimningdir (balki kimlarningdir) asabiga tegdi. Blok yozishni taklif qilishdi.

Yaxshi taklif! Blogimdagi narsa kimgadir yoqishi kerak emas-ku, to’g’rimi?

M&TVA-2012 tashkil etilganiga bugun 7 yil bo’libdi. Bevosita uning tepasida turgan shaxs o’z twitterida shunday yozdi. Mana 7 yildirki u “O’zbekiston madaniyati va san’ati forumi jamg’armasi”, Mualliflar va ijrochilar gildiyasi va TVM telekanali tomonidan tashkil etib kelinadi. Men maktabda o’qib yurgan vaqtimda esa “Tarona konsert” va “Tarona Records” “Tarona” nomli taqdimot dasturi o’tkazardi. Keyin esa uning o’rnini M&TVA egalladi.

Aslida esa o’sha “Tarona”ning ham ayrim qarorlari va harakati hozirgi M&TVA’dan qolishmasdi nazarimda. Farqi oldin “Tarona”da g’olib chiqish uchun uning studiyasida qo’shiq yozish zamon talabi bo’lsa, bugun M&TVA’da g’olib chiqish uchun uning yozilmagan qoidalaridan chetga chiqmaslik muhim faktor sanaladi. Hich bo’lmasa yuqorida sanab o’tilgan jamg’arma, gildiya va TVM bilan hamkorlikda faoliyat olib borish zarar qilmasa kerak.

Buning aslida yomon tarafi yo’q. Taqdimot dasturi o’sha 3ta tashkilotning versiyasi. Biroq M&TVA g’olib deb topgan kishilar chindan ham bunga munosibmi degan savol tug’iladi. Bu mavzuda tortishib bo’lmaydi albatta. Hammamiz turli fikrdamiz. Boz ustiga M&TVA xalq artisti yoki xalqning nomidan yana qandaydir unvon berayotgani yo’q. U shunchaki o’z versiyasida g’olibni aniqlayapti, xolos. Boz ustiga M&TVA’ga raqobatchi bo’ladigan taqdimotning o’zi yo’q. Raqobat bo’lmaganidan keyin esa tabiiyki monopoliya vujudga kelib qoladi.

Men M&TVA bilan raqobat qila oladigan va birgina insonning fikriga tayanib qolmaydigan yana boshqa taqdimot dasturi bo’lishini juda-juda xohlayman. U har qanday manfaat, siyosat va yana boshqa unsurlardan chetda bo’lmog’i lozim deb bilaman. Chunki haqiqiy san’atni o’ldirib bo’lmaydi, bo’g’ib qo’yish mumkin. Tarixni o’chirishga urinishni esa har holda oqlash noo'rin.

Ayni damda M&TVA’ning qaysidir nominatsiyasini tanqid qilishdan ma’ni yo’q. Chunki bu borada har kim turlicha fikrlaydi. Menga Shoxruxxon yoqsa, yana kimdir Rahimxonni qadrlaydi. Men Jahongir Poziljonovni yaxshi qo’shiqchi sifatida tan olsam, yana kimdir uning aktyorlik va rejissorlik mahoratini ham yuqori baholaydi. Ammo yil kishisini aniqlash tamoyili fanatizm yoki kimningdir qarashlari bilan o’lchanishini qanchalik to’g’ri deb bilasiz? San’atkor yoki ijodkor auditoriyaga nima taqdim etayatgani borasida biz turli xil fikrda bo’lishimiz mumkin. Biroq hakamlar hay’ati-chi?

Deylik, men klassik musiqa shaydosini qadrlayman. Ammo u rep yoki hip-hop sha’niga bo’lmag’ur fikr bildirsa uni tushunmayman. Yoki aksincha. Hammamizda did turlicha. San’at esa serqirra tushuncha. Qaysi janrda ijod qilinishidan qat’iy nazar muhimi u kimningdir qalbiga yetib borishi, uni o’ylantirishi, to’lqinlantirishi, kuch bag’ishlashi, xotirjam qilishi, fikrlashga undashi va yana boshqa bir qancha narsalar muhimligini saqlab qoladi. Shoxruxxon, Shahzod (Radius-21), Davron G’oyipov, Ruslan Sharipov, Yulduz Usmonova yoki Shahnozning kuchli tomonini hammamiz yaxshi bilamiz. Shunday qo’shiqchilar borki, ular o’zlari qo’shiq yozmasalar ham uni qoyilmaqom qilib ijro etishadi, huddi jurnalist va diktor o’rtasidagi farq kabi. Munisa, Jasur Umirov, Jahongir Poziljonov kabilar o’ziga xos uslub bilan ko’rina olishdi. Ularning faoliyati kimgadir yoqishi yoki yoqmasligi ikkinchi masala. Muhimi, ularda yengilik, izlanish bor. Shu o’rinda kimningdir tayyor qo’shig’ini o’zlashtiradigan qo’shiqchilarni ham unutib bo’lmaydi. Endi esa savol tug’iladi: hakamlar hay’ati bu borada nimani muhim planga olib chiqadi? TVM’da ko’proq qo’shiq aylantirgannimi? Yoki “Kelajak ovozi”dagi ishtiroknimi? Ketm-ket chiqarilgan 3ta hitining uchalasi ham o’g’irlangan bo'lishi mumkin-ku? Balki TV va radioda chiqish qila olmasada, ijoddan to’xtamagan kishilar bordir... 1 yilda 4ta oddiy emas, 1ta yaxshi film suratga olganlar bordir. Aktyorlikni sotib oladiganlar emas, uni saxnadan boshlaganlar bordir.

“Oltin gepard”, “Asrlar sadosi”, “style.uz” kabi festival va yana turli xil ko’rgazlamalar borki, nafaqat o’zimizda, balki xalqaro maydonda ham katta nufuzga ega. Buni tan olmaslikning iloji yo’q. Bu narsalar bunday olib qaraganda M&TVA saviyasidan ancha-muncha yuqori, shunday emasmi? Oddiy misol, M&TVA’da yil filmi yoki rejissori nomini qo’lga kiritgan laureat “Oltin gepard”da shunchaki namoyish uchun ham qo’yilmasligi katta extimol. G’alati paradoks! Huddi Hojiboyning sumalakni o’ylab topgan kishiga Nobel emas, Nobelni o’ylab topgan kishiga sumalak berish kerak degan haziliga o’xshaydi.

M&TVA yuqorida sanab o’tilgan “O’zbekiston madaniyati va san’ati forumi jamg’armasi”, Mualliflar va ijrochilar gildiyasi va TVM telekanali versiyasigina bo’lib qolmoqda. Maqsad uni birinchi raqamli va albatta haqqniy taqdimot dasturiga aylantirish bo’lsa, bu yo’lda ancha mehnat qilishga to’g’ri keladi. U 7 yil davomida o’zi xohlagan maqomga chiqdimi yoki yo’q, muxlislarning unga bo’lgan qiziqishi, auditoriya M&TVA’ning qaysi jihatini qadrlaydi-yu, qaysi biri uning asabiga tegadi kabi so’rovnomalarni yil davomida o’tkazib borish tashkilotchilarga og’irlik qiladi deb o'ylamayman. Yoki bo’lmasa M&TVA’ga raqobatchilik qiladigan nodavlat va notijorat tashkilot tuzilishi kerakmikan... Tabiiyki, mazkur tashkilot qarashlari M&TVA’nikidan oz bo’lsada farq qiladi.

Hozir M&TVA tashkilotchilari, ishtirokchilari va unga hayrixoh bo’lgan kishilar twitter’da faqatgina ijobiy fikrlarni retweet qilishmoqda. Sir emaski, M&TVA’ga bo’lgan salbiy munosabat ham yo’q emas. Axir TVM’da chiqmaydigan yoki O’zbeknavoda litsenziyasi yo’q san’atkorlar shunchaki chetda qolishi muxlislar noroziligiga sabab bo’lishi mumkin. Chunki xalq bergan maqomni ularning hech biri tortib ololmaydi.

“style.uz”, “Oltin gepard”, “Asrlar sadosi”, “Kelajak ovozi” yoki umuman Fond Forumning o’zi har qanday nomiatsiyasada so’zsiz yetkchilik qila oladi, bunga ishonchim komil. Madomiki laureatlar faqat ayrim kishilar tomonidan tanlab olinar ekan, u birlamchi bo’lib qolaveradi. Masalan yil qo’shiqchisi yil davomida eng kamida 1ta qo’shig’ini xit darajasiga olib chiqishi kerak. Qo’shiqlarning qay tariqa vujudga kelgani (u o’g’irlangan bo’lishi ham mumkin) ham e’tibordan chetda qolishi kerak emas. Shahzoda yoki Sevara Nazarxon O’zbekiston bilan cheklanmay xalqaro maydonga ham chiqa olayaptimi, ularning yil qo’shiqchisi bo’lish imkoniyati yuqoriroq bo’lishi kerak, yana bilmadim. Googoshaning klipi faqatgina TVM’da emas, butun jahonda aylanmoqdami, uning g’alabasi haqiqatga yaqinroq. Yoki bo’lmasa eng yaxshi kinofilmni aniqlashni ikki xil uslubda yo’lga qo’yish mumkin: yilning eng kassabop filmi va yilning yaxshi filmi. Chunki “Boyvachcha” kassa borasidagina yetakchi bo’lishi mumkin. Axir son sifatni belgilamaydi.                  

Fergyusson, "Bunyodkor" va Qosimov...

Men hamisha yaxshi murabbiyga imkon berishning tarafi bo’lganman. Bir mavsumga qolmay mutaxassislarning “dumini tugish”ni tushunmayman, tushunishni ham istamayman. Chunki men yaxshi ko’rgan jamoani men yaxshi ko’rgan murabbiy men tug’ilmasimdan avval qabul qilib olgan va hozirga qadar boshqarib kelmoqda, yaxshi boshqarmoqda.

Faqatgina bu uchun emas, men shunchaki 1 yilda yaxshi klub tashkil qilish mumkin ekaniga ishonmayman. Siz bilgan “Quruvchi” birinchi yili “Paxtakor”dan katta farq bilan ortda qolgan. O’sha “Manchester Siti” ham, o’sha “PSJ” ham 1 yilning o’zida maqsadiga yeta olmagan. Vaqt, sabr, imkon kabi tushunchalarsiz avval kuchli bo’lganlarni shunchaki yo’qqa chiqara olmaysiz.

Bugungi kun muxlisi futbolga turlicha ko’z bilan qaraydi. Kim uchundir jamoasi yutsa bo’ldi. G’alaba halolmi yoki haqqoniy ahamiyati yo’q. Kimdir esa “Fair play” tarafdori. Yoki hammasi “Playstation” va “Pes” kabi. Kimdir eng tez yuguradigan, eng kuchli zarba beradigan va hokazo eng-englarni bir jamoada birlashtiradi, bu bilan raqiblarini yanchishga harakat qiladi. Kimdir esa boriga qanoat qilib o’sha eng-englardan ustun bo’lishni istaydi. Ayni vaqtda kim qaysi yo’ldan yurishini va u aslida qanday ekanini muhokama qilmoqchi emasman. Bu borada didlarimiz turlicha. Qaysi birining afzal ekani borasida baxslashish esa ko’p hollarda iliq munosabat va sog’lom raqobat bilan yakun topmaydi, ko’p sinalgan bu.

Keling, vaziyatga boshqa tarafdan baho berishga harakat qilamiz. Bunda meni fanatlikda ayblasangiz ham mayli. Aslida fanat emas muxlisman, bu ikki tushunchani ajrata olishingizdan ham umidvorman. Va ishonamanki, vazminlik bilan fikr yuritadigan insonlar mening muxlisligimni hazm qila oladilar. Hazm qila olmaganlardan hafa bo’lmayman, chunki hammaning o’z haqiqati bor. Mening fikrim hech qachon ideal bo’la olmaydi, huddi sizniki kabi. Sog’lom debat orqaligina nisbatan mantiqli bo’lgan to’xtamga kelamiz.

Aytmoqchi bo’lganlarimning ko’pligi bu maqolada ezmalashishimga sabab bo’ldi. Fikrlarimni aniq tizimga sola olmayapman. Yoki aytadiganimni shartta aytgim yo’q. Ma’zur tuting...

Yuqorida futbolga turlicha ko’z bilan qarash haqida to’xtalib o’tdim. Bu bejizga emas. Endi shu qarashni yaxshi yoki yomon odatlar atrofida tahlil qilib ko’ramiz. O’zbek qadrlaydigan fazilatlar yoki aksinchalar yordamida balki qarashlarning aslida qandayligiga oydinlik kiritish mumkindir, nima deysiz?

Isrofgarchilik. Shu yerdan boshlab kim uchundir bachkanalashaman. Yana kimgadir fikrim yoqmaydi. Qarshi fikr bildiring, bemalol. Sizning fikringiz menikidan asosliroq bo’lishi katta extimol. “Manchester Siti” “Ayaks”ga qarshi ikkita o’yinda 1 ochko bilan cheklandi. Biroq “Ayaks” asosiy tarkibidagi futbolchilari uchun bor yo’g’i 2,75 million sarflagan (birgina Odil Ahmedovning narxidan ham kam). 6 nafar futbolchi klub akademiyasidan yetishib chiqqan bo’lsa, yana 3tasi amsterdamliklar safiga erkin agent maqomida kelib qo’shilgan. “Manchester Siti”da esa bu ko’rsatkich 187,5 millionni tashkil qiladi. “Ayaks” Roberto Manchini jamoasiga qarshi yana 10ta o’yinda maydonga tushib 4 ochko ola bilmasligi mumkin degan ideologiya haqiqatga yaqin. Shu sababli “Ayaks” o’rniga “Manchester Yunayted”ni qo’yib mavzuni davom ettiraman. Fergyusson dunyoning eng boy jamoasini 1986-yildan beri boshqaradi. O’tgan 26 yilning birortasida mutaxassis “Manchester Siti” amalga oshirgani kabi ulkan transferlarga qo’l urmagan. Hozir ikki klub deyarli teng darajada. Biroq shu saviyada turish uchun “MU” qancha sarf-xarajat qilmoqda-yu, “MC” qancha? Sabr masalasida Angliyada “Chelsi” va “Liverpul”ga, maqsad borasida “Arsenal”ga havas qilib bo’lmaydi, to’g’rimi? Kimdir murabbiyni qo’lqop kabi almashtirishga yoki eng yaxshilarni sotib, sovrinlar uchun kurasha olmaydigan darajaga tushib qolishga xayrixohmi?

Fergyusson va Mourinyodan qay biri kuchli degan savolni o’rtaga tashlamayman. Ikkisi ham o’zini kuchli deb tan olishlari uchun yetarlicha ish qilib qo’ygan. Faqatgina maqsad, yo’nalish turlicha bo’lgan xolos. Boz ustiga Premyer-ligadagi 20ta klubning barchasi “MU” uslubida faoliyat olib borsa aniqki o’ta zerikarli holat vujudga kelardi. O’sha Vengerning biznesmenligi-yu, o’sha Abramovichning qaysarligi, Manchini va uning xalqaro maydondagi qoqilishlariga bosiqlik bilan chidab berayotgan arab shayxi Premyer-liganing qiziqarliligini ta’minlab turishibdi. Shunchaki men “MU”dan, katta ukam “Chelsi”dan, kichigi “MC”dan kayf oladi. Buning yomon tarafi yo’q.

***

O’zbekistonda esa vaziyat tamomila boshqacha. Klublar tanlab olgan yo’l rivojlanish yoki kimningdir kayfi uchun emas. Bizda tanlangan yo’l majburiyat yoki kimningdir cho’ntagiga “baraka” xolos. Afsuski shunday.

“Olmaliq” va “Metallurg” raxbariyatiga hech qanday olamshumul natija kerak emas. Maqsad kamtargina mablag’ bilan ham Oliy ligada o’ralashib yurish. Buning uchun Mirsodiqov va Shkvirin hozircha ideal variant. Ikkita tajribali mutaxassis klubdan topayotgan pulini oqlamoqda, biroq boshqa masalalarda kelayotgan pul  yoki qilinayotgan ish o’zbek futbolini bulg’ashdan boshqasiga yaramaydi.  

“Neftchi”ning “MU” kabi BOSSi bor, biroq klubning normal homiysi yo’q, puli yo’q. Fergyusson faqatgina klubga ishlagani uchun ham kerak paytda Gleyzerlarning qarzini yopish bilan mashg’ul bo’lib ham, Angliyada o’z o’rnini yo’qotib qo’ymadi. Sarkisyan esa hech qachon Fergyusson bo’la olmaydi. Pul borida natija, yo’g’ida esa nolish, boshqa narsa ko’rmadim. Men Vazgenivichni qattiq xurmat qilaman. Biroq futbolchilar transferidagi pullarning barchasi “Neftchi” hisob-raqamiga tushganiga ishonmayman. Sarkisyan bunday paytda o’zini unutishi mumkin emas. Hech bo’lmaganda pul bor vaqtda kelajakka zamin hozirlash haqida o’ylash mumkin. Agar jamoa 20 yildan keyin ham bir tiyinlik foydaga kirmasa va faqat homiylarning qo’liga qarab qolaversa, menimcha tizimni o’zgartirish kerak, allaqachon!  

“Paxtakor” “Arsenal” kabi ish tutayotganga o’xshab ko’rinadi. Lekin har yili Ahmedov bilan Gaynrix yetishib chiqmaydi, kattaroq mablag’ evaziga sotish uchun. Chunki “Paxtakor”ning Vengeri yo’q. Qo’shimchasiga klub o’z imkoniyatidan yuqori sakrash uchun harakat qiladi, bu yo’lda Babayan tinim bilmaydi. Kurash esa maydonda emas, uning tashqarisida ayovsiz kechadi.

“Bunyodkor” 3 yildan beri qayta bunyod bo’ladi. Ikki safardan beri boshi uzilgan tovuqqa o’xshab qoladigan klub faqatgina Qosimov sabab bir maromda o’ynab turipti. Bo’lmasa klubning qadam olishi “Mash’al”nikidan farq qilmaydi. “Mash’al” esa qadam olishining eng cho’qqisiga yetib keldi.

“Nasaf” hokimdan yolchib yaxshi yo’lga tushib olgandi. Klublarimizning hokim qo’liga qarab qolishining kasri esa “Nasaf”ni ham “o’ldirdi”.

Bu yil faqatgina “Lokomotiv”da ishlar joyida bo’ldi. Klub egalarining maqsadi bor: pul ishlash. Yaxshi maqsad. Agar bu maqsad pirovardida o’zbek futboli rivojlansa, qolgan klublar ham “Lokomotiv”dan o’rnak olishiga qarshi emasman. Hammasi oddiy: xorijlik biznesmen 3-4 yil davomida klubga ayamay pul tikadi. Keyin esa futbolchilarni sotish orqali uni qaytarib oladi. Har holda men shunday tahmin qilaman. Hozir sobiq O’zbekiston olimpiya terma jamoasi “Lokomotiv”da to’planmoqda. Ajoyib qaror. Ertaga yangi Jeparov, Ahmedov, Geynrix bo’lib yetishadigan bu futbolchilar Qozog’iston, Rossiya, Koreya yoki arab klublaridan birortasiga transfer qilinadi. Hammasi oddiy. Futbolchining narxi 6 millionga baholanadi, jamoatchilikka esa 2 million deb ko’rsatiladi. 2 million klub g’aznasiga, 4 million klub uchun pul tikkan biznesmenga o’tadi. Halol biznes, shunday emasmi? Evaziga 1ta yaxshi klubimiz bo’ladi!

“Paxtakor” yoki “Neftchi”ni tanqid qilishdan yiroqman. Har ikkisi ham kuchliroq homiyga juda muhtoj. Mazkur ikki klubning kuchsizlanib ketishi, o’zbek futboliga katta zarar yetkazadi. Birining raxbari nima qilib bo’lsada natijaga erishayapti. Jamoatchilik oldidagi obro’si haqida bilmadimku-ya, ammo o’z klubi uchun bir amallab turib berishga harakat qilayapti. Bu harakat yaxshi yoki aksincha ekani mening maqolam mavzusiga kirmaydi. Ikkinchi klub raxbari esa pul bo’lmasa natija ham yo’q deydi. Uni ham tushunish kerak. Yevropa klublari pul bilan natija qila olmayotgan bir vaqtda, Sarkisyandan yana nima kutish mumkin?

Biroq shunday klublar borki, unda yakdil insonlar faoliyat olib bormayotgani sabab rivojlana olmayapti. Vaholanki klubning obro’si ham, homiysi ham, yaxshi murabbiyi ham bor. Ha, men “Bunyodkor” haqida yozayapman. Men Qosimov haqida to’xtalmoqchiman.

O’zbek futbolida birinchi raqamli futbolchi deya Gennadiy Krasnitskiy tan olingan. Qosimov esa bu borada uchinchi. Ammo men uchun Mirjalol birinchi. Men Krasnitskiyning o’yinlarini ko’rmaganman. Ammo tarixini bilaman. O’zbek futboliga kim nima berganini ham bilaman. Bu mening haqiqatim va u kim uchundir to’g’ri bo’lmasligi tabiiy. Futbol faxriylari mayli mendan nafratlanishsin, mayli fikrimga tupurishsin. Men baribir o’z fikrimda qolaman. Bugun Qosimovni yoqtirmay qolganlar ham talaygina. Biroq futbolchilik davrida o’sha kishilar Mirjalolni qo’llab-quvvatlashar edi, ko’kka ko’tarishar edi. Men “MU” muxlisiman va bu holatni hazm qila olmayman. Chunki “MU” fanatlari Bekxem yoki Ronaldu “Real”ga ketsa ham ularni yaxshi ko’rishadi. “Old-Trafford” egalari haqidagi fikrim avvalgi blog-postlarimda bor va hozir uni takrorlamoqchi emasman.

Qosimov xorijdan keliboq “Paxtakor”ga qaytdi. Biroq o’sha Agamurodov-u Babayanlar uchun keraksiz ekanini his qilishi bilan “Mash’al”ga yo’l oldi. Raul “Real”ga keraksiz bo’lib “qirollik klubi”ni tark etgani bilan “Real”dan ko’ngli sovumaydi. U Mourinyo yoki Perezni yoqtirmasligi mumkin xolos. Ammo qalbi hamisha “Real” bilan. Qosimovda ham shunday. Yo’qsa Mirjalol futbolni tugatishi bilan “Paxtakor”ga murabbiy bo’ladi deb o’ylaganlar kammidi? Buni Qosimov xohlamagan deb o’ylaysizmi? Biroq qadriga yetishmasa, hech kim itning keyingi oyog’i bo’lishni istamaydi. Qo’shilmaydiganlar o’z kasblari bo’yicha o’zlarini Qosimovning o’rniga qo’yib ko’rishlari mumkin.

Ha, Mirjalol o’zbek futboliga yordami kerak bo’lgan paytda hech qachon yordamini ayamadi. Umurtqa pag’onasi shikast yeganida ham, temperaturasi 38 daraja bo’lganida ham, jamoasi chempionlar ligasining yarim finaliga kelganida ham va hokazo. Kimgadir tekkizish niyatim yo’q. U terma jamoada ishlash uchun kimgadir “podkat” bermadi. O’z ishini bilib qildi, hozir esa O’zbekistonni jahon chempionatiga olib chiqishga juda yaqin turibdi. Hammasi niyat va amalga qarab beriladi. Yo’qsa bugungi holat O’zbekiston terma jamoasini eng kuchli qila olgan murabbiyga ham nasib etishi mumkin edi-ku. Har holda men buni shunday izohlayman.

“Bunyodkor”da yil boshidan beri atmosfera yaxshi emasdi. OAVda bejizga Davlatov haqida 2-3 marta chiqish qilinmadi. Shamol bo’lmasa daraxtning uchi qimirlamasligi sizga ma’lum. Biroq shunda ham klub maksimum natija qayd etishga harakat qildi. Murabbiy yil boshida o’ziga kerakli futbolchilarni ololmasada, futbolchilarga o’z vaqtida puli berilmasada, mavsum o’rtasida Qosimov terma jamoani qabul qilib olsada stabillikni ushlashga harakat qildi. Futbolni yaxshi tushungan inson uchun bu ishlar qanday mashaqqat ekanini uqtirish shart bo’lmasa kerak.

“Bunyodkor”da eng yaxshi sharoit Luiz Felippe Skolariga yaratib berildi. U o’zi xohlagandek tarkib hosil qilsada, xalqaro maydonda hech narsaga erisha olmadi. Mirjalol esa aksincha, bir safar yarim finalda, keyingi safar chorak finalda jamoasini braziliyaliklarga topshirib ketdi. Ana endi ishlayman deganida esa raxbariyat uning talablarini qondira olmadi. O’sha Sasha va Slavalyub Jorjevichlar olib berildi. Qosimov bu kabi legionerlarni xohlamasdi. Vaziyat yaxshi tomonga o’zgardi deyilganida esa, hech narsa o’zgarmadi. Davlatov olgan Kenjisariyev ham, o’sha mashxur Karney ham zaxiraga mixlandi. Vaholanki Qosimov yil boshida raxbariyatdan har bir pozitsiya uchun 1tadan yaxshi legioner so’ragandi.

***

Maqola g’alati ko’rindimi? Oldiniga Premyer-liga, keyin esa PFL... Endi o’sha ikkita qismni birlashtiraman. Fikrimga qarshi chiqadiganlar juda ko’p, bilaman. Ammo yuqorida aytganim kabi sog’lom dibatdan keyingina nisbatan mantiqli to’xtamga kelish mumkin. Shunday ekan siz ham o’z fikringizni qoldiring, balki u menikidan ancha yaxshi va asosli bo’lishi mumkin.

“MU” Gleyzerlar oilasiga tegishli. Biroq klubda faqatgina Ser Aleks Fergyussongagina BOSS deb murojaat qilishadi. Klub siyosati, qanday futbolchi olish, kimni kimga ijara berishni ham faqat BOSS hal qiladi. Aslida “MU”ning boshqaruv paketini qo’lida ushlab turgan oila bunga bemalol chek qo’yishi mumkin. Biroq o’sha BOSS va uning qarorlari Gleyezerlarning osilib qolgan xaltasiga foyda keltirayotgan ekan, Fergyusson “MU”dan ketishga o’zi qaror qilmagunicha, oila SAFni iste’foga chiqarishga shoshilmaydi.

“Bunyodkor” o’z homiysiga va ishonish mumkin bo’lgan murabbiyga ega. Shu kungacha o’zbek futboli manfaatini birinchi o’ringa qo’ygan Qosimovga ishlash uchun imkon berish kerak! Hatto o’sha Davlatovi ham “Bunyodkor”ga nimadir bera olmadi. Murabbiy bilan hamfikr bo’lmadi. Qosimov esa yaxshi paytda ham, yomonida ham natija ko’rsatdi. Men uni jamoada BOSS sifatida ko’rishni xohlardim!

Hozir “Lokomotiv” ketma-ket yaxshi futbolchilar bilan shartnoma imzolayotgan bir vaqtda, Qosimov “Bunyodkor”ga yangi bosh tezroq kelishini kutib yashamoqda extimol. Biroq yangi boshning yana qanday bo’lishini u bilmaydi. Balki yaxshisi kelar, balki yo’q. O’zim ham yangi boshni kim qo’yishini ham aniq bilmayman. Balki shuning uchundir Qosimovning o’zi BOSS bo’lishini xohlayotgandirman. Fergyussondan tashqari Arsen Venger, Qurbon Berdiyev kabi kishilar ham bu vazifa bilan yaxshi jamoa tuza olishdi. Butun klub infrotuzilmasi birgina bosh va uning qarashlari bo’yicha birlashdi.

Men o’z fikrimning samarasi sifatida “Bunyodkor”ni OCHL chempioni sifatida ko’rayotganim yo’, men bashoratchi ham, yo’q narsa uchun ishonch bildiradigan ahmoq ham emasman. Men shunchaki yaxshi murabiyga imkon va vaqt berish tarafdoriman. Murabbiy bir klubda abadiy ishlashi mumkin emas. Biroq u arziydigan murabbiy bo’lsa o’zi xohlaganidek ishlab ko’rishi kerak deb bilaman. E’tibor qiling, jamoada faqatgina rahbariyat almashayapti, Qosimov esa joyida. Demak klubdagi muammolar va boshqa bir qator masalalar haqida hech kim Qosimovchalik yaxshi bilmaydi. Balki Qosimovning o’zi BOSS bo’lganida Abduholiqov va Rahmatullayev kabi yosh iste’dodlar jamoadan shunday ketib qolmasmidi... Murabbiy o’zi uchun kelajak hozirlashga harakat qilsa-yu, biroq rahbariyat uning har bir ishini bir tiyin qilib tursa, qanday ishlab bo’ladi?! Fergyussonda esa istalgan futbolchini jamoada olib qolish, istagani bilan shartnoma tuzish va yaxshi futbolchiga istagan bahosini qo’yish imkoni bor. Shuning uchun ham u 17 yoshli Runini payqab, o’zi jamoaga qo’shib olaveradi va buni hech kimdan so’ramaydi. Erkin agentga aylangan Maykl Ovenga bir qator haridorlar chiqib turganida uni bir chashka qahfa ichishga taklif qiladi va BOSS ekani uchun ham Oven Fergini rad qila olmaydi, unga ishonadi. Shuning uchun ham Ronaldu va Bekhemlarning orqasidan keladigan millionlab pullar kimningdir cho’ntagiga emas, “MU” hisob raqamiga o’tadi. Shuning uchun ham “MU” qandaydir oila qarzini yopib yursada bitta tempni ushlay oladi. Chunki uning BOSSi bor. “Bunyodkor”da esa avvaliga Abramovich siyosati, keyin Abramovichdan keyingi inqiroz siyosati, undan keyin esa Davlatov siyosati (aslida shunisi o’rganishli mavzu, menimcha o’rganilish jarayonida uning sog’lig’i yomonlashdi va o’z arizasiga ko’ra ishdan ketdi) amalda bo’ldi. “Qaldirg’ochlar”ning ahvollari tobora yomonlashib borsayu, qachondir aybdor murabbiy bo’lib qolsa, yaxshi sharoitda ishlay olmagan murabbiyga nohaqlik bo’lmaydimi? Siz SAF siyosatini ham klubda sinab ko’rishga nima deysiz?